Một mùa xuân im lặng đang đến

Giữa những tán rừng rậm rạp của vùng Amazon, tiếng hót lảnh lót của chim nhạc công (musician wren) từng là âm thanh báo hiệu bình minh quen thuộc. Thế nhưng, vào tháng 10 năm 2025, giai điệu tựa tiếng sáo ấy đã trở thành một điều xa xỉ hiếm hoi. Một hiện tượng kỳ lạ và đáng ngại đang diễn ra: Chim chóc đang biến mất dần khỏi những cánh rừng nguyên sinh – nơi con người chưa hề chạm đến bằng cưa máy hay lửa đốt.

Những cánh rừng "nín thở"

Từ Panama, Ecuador đến Peru và Brazil, các nhà khoa học đang phát đi những tín hiệu báo động đỏ. Đây không phải là những loài chim di cư mất đi nơi ở do bị tàn phá rừng ở các lục địa khác; nhiều loài trong số này dành cả đời chỉ trong một khoảnh đất hẹp. Vậy mà chúng vẫn đang biến mất.

Bette Loiselle, nhà điểu học tại Đại học Florida, người đã dành 2 thập kỷ nghiên cứu tại Khu dự trữ sinh quyển Yasuní (Ecuador), bàng hoàng chia sẻ: "Bạn đứng ở một nơi mà lẽ ra mọi thứ phải rất ổn, nhưng chim chóc cứ thế ít dần đi. Điều này không nên xảy ra."

Dữ liệu thực tế cho thấy sự sụt giảm này là có thật và vô cùng khốc liệt:

• Tại Panama: 70% trong số 57 loài chim cư trú đã sụt giảm số lượng đáng kể so với những năm 1970.
• Tại Ecuador: Số lượng chim sa lưới nghiên cứu đã giảm 40% trong giai đoạn 2001-2014.
• Tại Brazil: Khoảng một nửa số loài chim ở các khu rừng nguyên sinh gần Manaus đã suy giảm từ thập niên 1980 đến nay. Thậm chí, những con chim còn sống sót cũng nhẹ cân hơn, cho thấy chúng đang bị "đói".

Thủ phạm vô hình mang tên biến đổi khí hậu

Năm 1962, cuốn sách "Mùa xuân im lặng" của Rachel Carson từng cảnh báo về thảm họa thuốc trừ sâu khiến chim chóc tuyệt diệt. Ngày nay, các nhà khoa học lo sợ một "Mùa xuân im lặng" thứ hai đang thành hình, nhưng thủ phạm lần này là biến đổi khí hậu – thứ đang thâm nhập sâu vào lõi của những rừng mưa nhiệt đới vốn được coi là "kiên cố" nhất.

Dù nhiệt độ ở vùng nhiệt đới tăng chậm hơn các vùng khác và tán rừng dày đã che chắn bớt sức nóng, nhưng sự ổn định hàng nghìn năm qua đã khiến các sinh vật ở đây trở nên cực kỳ nhạy cảm với sự thay đổi. Chỉ cần nhiệt độ tăng 1°C hay lượng mưa thay đổi 7% cũng đủ để gây ra một cuộc khủng hoảng.

Các chuyên gia nhận định rằng không có một nguyên nhân đơn lẻ nào khiến chim chết hàng loạt. Thay vào đó là một chuỗi những tác động nhỏ nhưng dồn dập: nhiệt độ cao hơn khiến chim bị stress, lượng mưa bất thường làm xáo trộn chu kỳ sinh sản, và đặc biệt là nguồn thức ăn đang cạn kiệt.

Khi "siêu thị côn trùng" đóng cửa

Phần lớn chim rừng nhiệt đới sống dựa vào côn trùng. Tuy nhiên, các báo cáo gần đây cho thấy lượng sâu bướm, ong ký sinh và ruồi đang giảm mạnh. Dan Janzen, một chuyên gia sinh thái tại Costa Rica, nhớ lại những năm 1980, ông phải dựng lều che máy tính vì côn trùng bám kín màn hình vào ban đêm. Giờ đây, đôi khi chỉ có một con bướm đêm lẻ loi xuất hiện.

Sự khô hạn cực đoan hoặc những cơn mưa quá lớn đều là thảm họa đối với côn trùng. Khi "siêu thị" thức ăn này trống rỗng, chim chóc không đủ năng lượng để nuôi con, thậm chí không đủ sức để duy trì sự sống cho chính mình.

Thí nghiệm "Tưới nước cho rừng mưa"

Để giải mã bí ẩn này, nhà sinh thái học Jared Wolfe và các đồng nghiệp đã thực hiện một thí nghiệm táo bạo tại Brazil: Họ lắp đặt hệ thống ống dẫn và vòi phun để "tưới nước" cho một khoảnh rừng nguyên sinh, nhằm đưa độ ẩm của nó trở lại mức của những năm 1980 – thời điểm chim chóc còn trù phú.

Kết quả bước đầu rất hứa hẹn. Những con chim ở khu vực được tưới nước có chỉ số sức khỏe tốt hơn, lượng mỡ trong máu cao hơn và có dấu hiệu sinh sản tích cực hơn. Điều này chứng tỏ giả thuyết về việc biến đổi khí hậu (gây khô hạn) đang bóp nghẹt sự sống của loài chim là có cơ sở.

Tuy nhiên, con đường nghiên cứu đang gặp trở ngại lớn. Các khoản tài trợ cho nghiên cứu biến đổi khí hậu đang bị thắt chặt dưới thời chính quyền mới của Mỹ. Nhóm của Wolfe đang phải xoay xở từng đồng để duy trì thí nghiệm cho năm 2026.

Hệ lụy vượt ra ngoài tiếng hót

Việc thiếu vắng tiếng chim hót không chỉ làm rừng già trở nên u buồn hơn. Chim là mắt xích quan trọng giúp thụ phấn, phát tán hạt giống và kiểm soát côn trùng hại rừng. Nếu chim biến mất, toàn bộ hệ sinh thái rừng mưa sẽ bị đảo lộn. Những mầm cây mới không thể mọc lên vì thiếu "người vận chuyển" hạt giống, và rừng mưa có thể dần tàn lụi.

Corey Tarwater, nhà sinh thái học tại Đại học Wyoming, cảnh báo: "Chúng không còn nơi nào để đi. Cách tốt nhất chúng ta có thể làm là làm chậm quá trình biến đổi khí hậu để cho chúng một cơ hội nhỏ nhoi để tồn tại."

Trận chiến bảo vệ những bản nhạc của rừng già vẫn đang tiếp diễn, nhưng nếu con người không hành động quyết liệt, "Mùa xuân im lặng" sẽ không còn là một lời cảnh báo từ trang sách, mà sẽ là một sự thực hiện hữu giữa lòng Amazon.

Nguồn: Science