Bác sĩ lí giải nguyên nhân ‘đặc sản’ lạ dễ gây ngộ độc dịp Tết

Bác sĩ, TS. Nguyễn Trung Nguyên – Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai chia sẻ những lưu ý quan trọng về ngộ độc thực phẩm để người dân chủ động phòng tránh, bảo vệ bản thân và gia đình.

Theo bác sĩ, nguồn thực phẩm ngày Tết hiện tiềm ẩn những rủi ro lớn nhất ở đâu?

Nguy cơ bắt đầu ngay từ khâu nguyên liệu. Ngoài các chuỗi sản xuất chính thức, hiện có rất nhiều thực phẩm làm nhỏ lẻ, bán qua quen biết hoặc mạng xã hội. Người mua hầu như không thể kiểm chứng quy trình nuôi trồng, thú y hay việc sử dụng hóa chất.

Một điều đáng lo là tâm lí chuộng đồ “tự nhiên”, “hoang dã”. Môi trường hoang dã lại chứa nhiều vi khuẩn, kí sinh trùng và mầm bệnh lạ có thể lây sang người, đôi khi rất khó chẩn đoán.

Ngay trong bệnh viện, chúng tôi còn phải trực tiếp truy xuất nguồn gốc thực phẩm của đơn vị cung cấp suất ăn mới phát hiện nhiều vấn đề. Ở môi trường kiểm soát chặt như vậy còn thấy khó, thì ngoài cộng đồng rủi ro chắc chắn lớn hơn.

Người tiêu dùng nên ưu tiên sản phẩm có đăng kí, hóa đơn, thông tin rõ ràng thay vì mua tiện ven đường hay qua mạng mà không có kiểm chứng.

Dịp Tết tại Bệnh viện Bạch Mai có ghi nhận tình hình ngộ độc thực phẩm phức tạp hơn không?

Chưa có thống kê đầy đủ để khẳng định xu hướng riêng của Tết, nhưng thực tế nguy cơ vào và sau Tết thường cao hơn. Nguyên nhân rất rõ: nhu cầu ăn uống tăng mạnh, nguồn cung thực phẩm dồi dào và chất lượng không đồng đều.

Ngoài vi khuẩn, một yếu tố khó nhận biết là hóa chất trong thực phẩm như phụ gia tạo màu, hương liệu, chất bảo quản. Những chất này thường gây bệnh âm thầm, hậu quả xuất hiện muộn nên khó phát hiện.

Ở miền Bắc, mùa đông lạnh có thể hạn chế phần nào vi khuẩn. Tuy nhiên khi chuyển sang thời tiết nồm ẩm, vi sinh vật phát triển nhanh, chỉ cần bảo quản hoặc chế biến không đúng là nguy cơ tăng rõ rệt.

Còn trong gia đình, khâu chế biến và bảo quản dịp Tết dễ sai ở điểm nào?

Sai lầm phổ biến nhất là nấu nhiều, để lâu rồi hâm lại nhiều lần. Thực phẩm, đặc biệt thịt cá, trứng, sữa, chỉ cần để ngoài vài giờ đã có nguy cơ nhiễm khuẩn.

Nguyên tắc quan trọng là ăn chín, uống sôi; đồ nấu xong nên dùng sớm. Thức ăn sống và chín phải tách riêng, dụng cụ chế biến cũng vậy. Nếu bảo quản lạnh thì chỉ nên để ngăn mát trong ngày hôm sau, muốn cất phải đun sôi lại trước. Khu vực bếp cần sạch và tránh côn trùng.

Nhiều người thích mua thực phẩm “độc, lạ, hiếm” dịp Tết. Điều này nguy hiểm ra sao?

Hiện nay, ngoài chuỗi sản xuất chính thức, còn rất nhiều thực phẩm được sản xuất theo quy mô nhỏ, tự phát, hộ gia đình, người dân mua theo “người quen”, mua qua mạng. Nhưng thực tế, nguồn thực phẩm nuôi trồng đó có an toàn hay không thì rất khó kiểm chứng: động vật có mắc bệnh không, quy trình thú y ra sao, thức ăn thế nào, có thả rông hay không, rau quả đảm bảo không bị sâu mà lại không nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật…

Nhiều người thích thịt “hoang dã”, “tự nhiên”, nghĩ là ngon và sạch, nhưng chính môi trường hoang dã lại tiềm ẩn rất nhiều vi sinh vật, ký sinh trùng, vi khuẩn, virus lạ. Đây là nguồn của các bệnh lây truyền từ động vật sang người – bệnh hoang dã (zoonotic diseases). Không ít trường hợp là bệnh hiếm, bệnh lạ, rất khó chẩn đoán và điều trị.

Về hóa chất trong thực phẩm, điều gì khiến bác sĩ lo ngại nhất?

Hiện đáng lo là phụ gia, phẩm màu, hương liệu. Nếu thực phẩm có màu sắc quá bền hoặc mùi thơm “phi tự nhiên”, nhiều khả năng có hóa chất.

Việc kiểm tra rất khó vì số lượng chất quá lớn, phương pháp xét nghiệm phức tạp, tốn kém và cần thiết bị chuyên sâu. Do đó, giám sát trên diện rộng vẫn còn nhiều thách thức.

Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) có tiếp nhận nhiều ca ngộ độc thực phẩm không, thưa bác sĩ?

Ngộ độc thực phẩm luôn nằm trong nhóm ngộ độc hàng đầu tại Trung tâm Chống độc. Tuy nhiên, người dân thường chỉ nhìn thấy ngộ độc thực phẩm cấp tính – ăn xong rồi đau bụng, nôn, tiêu chảy. Trong khi đó, ngộ độc thực phẩm mạn tính – do phơi nhiễm hóa chất, độc tố kéo dài – lại rất khó chẩn đoán, tác dụng chậm muộn, kín đáo, để lại hậu quả rải rác và kéo dài, có thể dẫn đến các bệnh gan, thận, tiêu hóa, thần kinh, thậm chí ung thư. Khi phát hiện ra, đôi khi đã ở giai đoạn muộn. Có thể nói, con đường ăn uống là con đường đưa các tác nhân gây bệnh vào cơ thể nhiều nhất so với tất cả các con đường khác (như qua da, hô hấp, tiêm chích).

Ngộ độc rượu trong dịp Tết có đáng lo?

Rượu bây giờ đúng là một vấn đề. Ngộ độc rượu có hai dạng.

Thứ nhất là ngộ độc ethanol thông thường, có thể gây lơ mơ, hôn mê, suy hô hấp, tụt huyết áp, thậm chí tử vong. Ngoài ra, rượu làm mất kiểm soát hành vi, dẫn đến tai nạn giao thông, bạo lực, xung đột, rối loạn tâm thần.

Thứ hai là ngộ độc cồn công nghiệp methanol, cực kì nguy hiểm, gây mù mắt, tổn thương não, tỉ lệ tử vong rất cao. Điều đáng lưu ý là methanol thường không xảy ra đúng mấy ngày Tết, mà trước và sau Tết, khi người dân uống rượu không rõ nguồn gốc bên ngoài.

Vì sao người cao tuổi hoặc người có bệnh nền dễ nặng khi ngộ độc, thưa bác sĩ?

Do chức năng gan, thận, tim, phổi của họ suy giảm, khả năng chuyển hóa và thải độc kém hơn người khỏe mạnh nên biến chứng dễ xảy ra hơn.

Những dấu hiệu nào người dân cần đi viện ngay?

Dấu hiệu điển hình nhất là từ hai người trở lên cùng có triệu chứng giống nhau sau khi ăn cùng một loại thực phẩm, trong khi người không ăn thì không bị. Các triệu chứng thường gặp gồm đau bụng, nôn, tiêu chảy, xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày sau ăn. Tuy nhiên, có nhiều trường hợp một người ăn nên chỉ người đó bị ngộ độc.

Người dân cần đi cơ sở y tế ngay nếu có các dấu hiệu nặng như: Nôn, tiêu chảy nhiều gây mất nước nhiều; Hoặc nôn nhiều không thể uống được; Sốt cao liên tục; Đau bụng dữ dội, hoặc đau thường xuyên, liên tục; Có các biểu hiện là tình trạng nặng của nhiễm trùng hoặc mất nước như: mệt lả, rét run, tụt huyết áp, tiểu tiện ít đi.

Các biểu hiện không phải về tiêu hóa và thuộc về các cơ quan khác như: thần kinh (rối loạn cảm giác, yếu cơ, liệt, lơ mơ, hôn mê, co giật,...), rối loạn tâm thần, tim mạch (huyết áp tăng, tụt huyết áp, nhịp tim quá nhanh, quá chậm hoặc không đều), khó thở, gan mật, tiết niệu, vàng da,...

Các trường hợp có thể ở nhà theo dõi như: chỉ có nôn ít, tiêu chảy và đau bụng ít, có thể tự uống nước, sốt nhẹ hoặc không sốt và các triệu chứng có xu hướng đỡ dần.

Cảm ơn bác sĩ!