Vì sao người Việt nói "vợ chồng" mà không phải "chồng vợ"?

Trong tiếng Việt, khi nhắc đến các cặp quan hệ thân tộc như “ông bà”, “cha mẹ”, “anh chị”, người ta thường đặt yếu tố chỉ nam giới lên trước. Thế nhưng, riêng với quan hệ hôn nhân, cách nói quen thuộc lại là “vợ chồng”. Sự đảo chiều này từng được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ đặt thành câu hỏi về mối liên hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và quan niệm giới.

Trong đời sống hằng ngày, “vợ chồng” là cụm từ xuất hiện thường xuyên đến mức ít người để ý rằng hai tiếng này có một trật tự khá đặc biệt. Nếu quan sát những cặp từ chỉ quan hệ thân tộc khác, có thể nhận ra một xu hướng phổ biến: yếu tố nam thường đứng trước yếu tố nữ, chẳng hạn “ông bà”, “cha mẹ”, “anh chị”, “chú thím”, “cậu mợ”. Trong khi đó, với quan hệ hôn nhân, người Việt lại nói “vợ chồng” thay vì “chồng vợ”.

Đây không chỉ là một thắc mắc về cách nói quen tai. Trong bài nghiên cứu Xã hội học ngôn ngữ về giới: Sự kì thị và sự chống kì thị đối với nữ giới trong sử dụng ngôn ngữ, đăng trên chuyên trang Ngôn ngữ của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Khang cũng chỉ ra sự khác biệt này. Tác giả đặt câu hỏi liệu việc yếu tố nữ đứng trước yếu tố nam trong cụm “vợ chồng” có liên quan đến dấu ấn của xã hội mẫu hệ hay phản ánh những quan niệm nhất định về giới trong văn hóa Việt Nam hay không.

Một cách lý giải được nhắc đến là trật tự “vợ chồng” có thể lưu giữ dấu vết của quan niệm coi trọng vai trò người phụ nữ trong gia đình. Theo hướng nhìn này, người vợ không chỉ là một thành viên trong quan hệ hôn nhân mà còn gắn với việc chăm lo, vun vén và duy trì tổ ấm. Việc đặt “vợ” trước “chồng” vì thế có thể được xem như một biểu hiện ngôn ngữ mang ý nghĩa văn hóa.

Tuy nhiên, cần thận trọng khi đi đến kết luận. Trong chính bài nghiên cứu nói trên, Nguyễn Văn Khang đặt vấn đề dưới dạng câu hỏi nghiên cứu, chứ không khẳng định “vợ chồng” bắt nguồn trực tiếp từ xã hội mẫu hệ. Tác giả cũng lưu ý rằng việc chứng minh mối liên hệ giữa cấu trúc ngôn ngữ và những hình thái tổ chức xã hội cần được xem xét từ nhiều góc độ, không thể chỉ dựa vào một cách ghép từ.

Thực tế, trật tự của một tổ hợp từ không phải lúc nào cũng phản ánh trực tiếp vị thế hay mức độ quan trọng của từng thành tố. Có những cách kết hợp đã trở nên quen thuộc qua quá trình sử dụng lâu dài, trong khi việc đảo vị trí các tiếng lại tạo cảm giác xa lạ hoặc không tự nhiên. “Vợ chồng” là một tổ hợp như vậy: người Việt hiểu và sử dụng nó như một cách gọi chung cho hai người gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân, chứ không nhất thiết đang xếp thứ bậc giữa hai người.

Một nghiên cứu khác của ThS. Lương Thị Hiền, đăng trên Tạp chí Khoa học - Đại học Sư phạm Hà Nội và được giới thiệu trên chuyên trang Ngôn ngữ của trường, cũng cho thấy quan hệ vợ chồng trong giao tiếp tiếng Việt có những sắc thái quyền lực và thân mật đan xen. Hai từ “vợ” và “chồng” về nghĩa cơ bản không tự mang dấu hiệu quyền lực, nhưng trong từng tình huống giao tiếp, cách sử dụng chúng có thể thể hiện quan hệ bình đẳng hoặc sự áp đặt giữa hai người. Điều này cho thấy quan hệ giới trong ngôn ngữ phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ nhìn vào vị trí đứng trước hay đứng sau của một từ.

Vì vậy, đến nay chưa thể khẳng định có một nguyên nhân duy nhất khiến người Việt nói “vợ chồng” thay vì “chồng vợ”. Cách gọi này có thể được nhìn nhận từ lịch sử văn hóa, quan niệm giới và thói quen sử dụng ngôn ngữ, nhưng mối liên hệ cụ thể giữa các yếu tố ấy vẫn cần thêm chứng cứ để làm rõ. Một cách nói quen thuộc có thể không chứa đựng một quy tắc đơn giản nào, nó là kết quả của cả một quá trình hình thành và biến đổi trong đời sống ngôn ngữ của cộng đồng.

Tổng hợp