Vì sao người Việt nói "một nắng hai sương" mà không phải "hai nắng một sương"?

“Một nắng hai sương” là thành ngữ quen thuộc dùng để nói về cuộc sống lao động vất vả, nhọc nhằn, đặc biệt gắn với hình ảnh người nông dân phải dãi dầu mưa nắng. Nếu hiểu theo nghĩa đen, nhiều người có thể thắc mắc tại sao lại là “một nắng” và “hai sương”. Liệu cách nói này có ý chỉ một lần nắng và hai lần sương trong ngày?

“Một nắng hai sương” có thể đổi thành “hai sương một nắng” không?

Thực tế, các con số trong thành ngữ không nhất thiết mang ý nghĩa số đếm chính xác. Theo một bài viết giải thích thành ngữ đăng trên trang thông tin của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, “một nắng hai sương” thuộc kiểu cấu trúc “một A hai B”. Trong đó, các con số góp phần nhấn mạnh mức độ, còn “nắng”, “sương” gợi lên những điều kiện khắc nghiệt mà người lao động phải chịu đựng.

Cách sử dụng con số mang tính biểu trưng này còn xuất hiện trong nhiều thành ngữ khác. “Ba chìm bảy nổi” không có nghĩa một người phải trải qua đúng ba lần chìm, bảy lần nổi, mà diễn tả cuộc đời nhiều biến động, thăng trầm. “Một mất một còn” nhấn mạnh tình thế đối đầu quyết liệt, còn “năm lần bảy lượt” dùng để chỉ một sự việc lặp đi lặp lại nhiều lần.

Theo cách giải thích trong sách giáo viên Ngữ Văn 6, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, thành ngữ là những cụm từ có cấu tạo tương đối cố định, thường ngắn gọn, hàm súc, giàu hình ảnh và biểu cảm. Nghĩa của cả cụm từ không phải lúc nào cũng có thể suy ra trực tiếp từ nghĩa của từng thành tố riêng lẻ.

Một chi tiết khác cũng đáng chú ý là “một nắng hai sương” không phải cách nói duy nhất. “Hai sương một nắng” cũng xuất hiện trong đời sống và văn chương. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ đã phân tích hiện tượng đảo trật tự thành ngữ, đồng thời đưa ra những ví dụ như “chín đợi mười mong” và “mười mong chín đợi”, “trăm sông nghìn núi” và “nghìn núi trăm sông”.

Điều này cho thấy thành ngữ tiếng Việt có tính cố định tương đối nhưng vẫn có thể xuất hiện những biến thể trong cách sử dụng. Việc thay đổi trật tự đôi khi nhằm tạo nhịp điệu hoặc phù hợp với mạch diễn đạt.

Vậy nên, “một nắng hai sương” không phải phép tính về số lần nắng và sương trong ngày. Chỉ với bốn tiếng ngắn gọn, người Việt đã kết hợp con số và hình ảnh thiên nhiên để gợi lên sự tần tảo, nhọc nhằn của người lao động. Đó cũng là một trong những nét thú vị của thành ngữ, ít chữ nhưng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa.