Gia đình duy nhất lịch sử Việt Nam có 3 đời cùng đỗ Trạng nguyên

Trong lịch sử Việt Nam, hiếm có gia đình nào đạt được thành tích đặc biệt như gia đình Hồ Tông Thốc ở Nghệ An khi có ba thế hệ gồm ông, con trai và cháu nội nối tiếp nhau đỗ Trạng nguyên. Người mở đầu truyền thống khoa bảng ấy là Hồ Tông Thốc, đỗ Trạng nguyên khi mới 17 tuổi, là một trong những vị Trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong lịch sử nước ta.

Hồ Tông Thốc (1234-?) quê ở Yên Thành, tỉnh Nghệ An ngày nay. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và có tài văn chương. Dù xuất thân trong gia đình nghèo, ông sớm bộc lộ năng khiếu học tập, được người đương thời xem là bậc thần đồng.

Theo những ghi chép được lưu truyền, Hồ Tông Thốc từng sống cùng cha tại làng Trang Cuội, sau đó được gửi đến học với một thầy đồ ở huyện Đường Hào, tỉnh Hải Dương cũ. Nhờ trí nhớ tốt, khả năng làm thơ và vốn kiến thức nổi bật, ông được thầy yêu mến, thường được lấy làm gương cho những người bạn cùng học.

Một giai thoại trong sách Kể Chuyện Thần Đồng Việt Nam kể rằng, vào dịp Tết Nguyên tiêu, một vị quan lớn họ Lê tổ chức tiệc và mời các văn nhân đến nhà bình thơ. Hồ Tông Thốc khi ấy còn nhỏ tuổi nhưng cũng có mặt. Ngay sau khi đề thơ được đưa ra, ông đã làm liên tiếp 100 bài, trong khi nhiều người vẫn đang suy nghĩ. Câu chuyện góp phần khiến danh tiếng của cậu học trò trẻ lan rộng, được giới văn nhân trong vùng nể phục.

Năm 17 tuổi, Hồ Tông Thốc tham gia kỳ thi Đình và đỗ Trạng nguyên. Sau khi thành danh trên con đường khoa cử, ông được triều đình trọng dụng, từng đảm nhiệm chức An phủ sứ, được giao tiếp đón sứ thần và dẫn đoàn sứ bộ sang Trung Quốc. Theo sách Giai Thoại Lịch Sử Việt Nam, trong một chuyến đi sứ, ông từng sửa thơ của Vương Bột, nhà thơ nổi tiếng Trung Quốc, khiến quan lại nước bạn phải thán phục.

Dưới thời vua Trần Nghệ Tông, Hồ Tông Thốc từng giữ chức Hàn lâm học sĩ phụng chỉ kiêm Thẩm hình viện sứ. Ông còn có đóng góp trong lĩnh vực sử học khi biên soạn các bộ sách như Việt Nam Thế Chí và Việt Sử Cương Mục. Đáng tiếc, cả hai tác phẩm đều không còn được lưu truyền đến ngày nay.

Dù các bộ sách đã thất lạc, Việt Sử Cương Mục từng được sử gia Ngô Sĩ Liên nhận xét là tác phẩm có cách ghi chép thận trọng, có phương pháp, lời bình luận xác đáng và không rườm rà. Đây cũng là một dấu ấn cho thấy Hồ Tông Thốc không chỉ là người đỗ đạt cao mà còn có năng lực nghiên cứu, biên soạn sử liệu.

Điều khiến gia đình Hồ Tông Thốc trở nên đặc biệt trong lịch sử khoa bảng Việt Nam là truyền thống hiếu học được tiếp nối qua nhiều thế hệ. Sau ông, con trai là Hồ Tông Đốn và cháu ruột là Hồ Tông Thành đều thi đỗ Trạng nguyên. Ba người thuộc ba thế hệ trong cùng một gia đình lần lượt đạt học vị cao nhất của khoa cử, tạo nên trường hợp duy nhất trong lịch sử phong kiến nước ta.

Thành tích ấy trở thành niềm tự hào của người dân xứ Nghệ và được lưu truyền qua câu ca: “Một nhà ba trạng nguyên ngồi / Một gương từ mẫu mấy đời soi chung”. Câu ca không chỉ nhắc đến vinh hiển của một gia đình có ba đời đỗ Trạng nguyên mà còn thể hiện sự trân trọng đối với truyền thống giáo dục, nền nếp học hành được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, tên tuổi Hồ Tông Thốc vẫn được nhắc đến như một nhân vật tiêu biểu của truyền thống khoa bảng Nghệ An. Tại quê hương ông, tên Hồ Tông Thốc được đặt cho một trường trung học cơ sở ở huyện Yên Thành và một tuyến đường tại thành phố Vinh cũ.

Tổng hợp (Giáo dục & Thời đại, Dân Việt)