Việt Nam có một nữ giáo sư viết luận án tiến sĩ dưới ánh đèn dầu, người hướng dẫn là "thiên tài" toán học thế giới

Toán học Việt Nam có nhiều cái tên lớn, nhưng người phụ nữ đầu tiên mở đường lại có một câu chuyện đặc biệt hiếm thấy. Đó là Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Hoàng Xuân Sính, sinh năm 1933, nữ giáo sư Toán học đầu tiên của Việt Nam. Bà xuất thân từ dòng họ Hoàng ở làng Cót, nay thuộc phường Yên Hòa, Hà Nội, một gia tộc có truyền thống hiếu học kéo dài suốt 6 thế hệ.

Sau thời gian học tập ở nước ngoài, năm 1960 bà trở về Việt Nam để cống hiến cho nền giáo dục nước nhà. Bà từng giữ chức Trưởng bộ môn Toán học của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Thế nhưng điều khiến tên tuổi bà được giới toán học quốc tế nhắc đến lại bắt đầu từ một cuộc gặp gỡ giữa thời chiến.

Người ghi chép bài giảng của thiên tài toán học giữa vùng sơ tán

Năm 1967, nhà toán học Pháp Alexander Grothendieck sang Việt Nam. Ông là một trong những tên tuổi lừng lẫy nhất của toán học thế kỷ 20, từng nhận Huy chương Fields năm 1966. Ông cũng nổi tiếng với các hoạt động phản đối chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam.

Khi ấy Hà Nội đang hứng chịu bom đạn. Các buổi giảng hình học đại số của Grothendieck cho cán bộ khoa Toán Đại học Tổng hợp Hà Nội vì thế phải dời ra vùng nông thôn ngoại thành, rồi lên tận Đại Từ. Hoàng Xuân Sính là người ghi chép lại các bài giảng ấy.

Grothendieck đặc biệt ấn tượng với các nhà toán học trẻ Việt Nam. Ông nêu đích danh ba người là Đoàn Quỳnh, Hoàng Xuân Sính và Trần Văn Hạo, đồng thời lên kế hoạch đưa họ sang Pháp đào tạo. Cuối cùng, chỉ có Hoàng Xuân Sính trở thành nghiên cứu sinh dưới sự hướng dẫn của ông.

Điều đặc biệt là quá trình hướng dẫn diễn ra gần như hoàn toàn qua thư. Sau khi Grothendieck về Pháp, hai thầy trò trao đổi bằng những lá thư vượt nửa vòng trái đất. Chi tiết này đến nay vẫn khiến nhiều nhà toán học phương Tây kinh ngạc.

Bản luận án viết dưới ánh đèn dầu bên bờ sông Đáy

Một luận án tiến sĩ quốc gia của Pháp dài tới mấy trăm trang, đòi hỏi vô số công việc tỉ mỉ. Với GS Hoàng Xuân Sính, bản luận án ấy hình thành dần dưới ánh đèn dầu, trong một gian nhà tranh trống trải ở làng trung du bên bờ sông Đáy. Bên ngoài là những cơn mưa dầm dề và gió mùa đông bắc rét thấu xương.

Đề tài của bà nghiên cứu về Gr-categories, một hướng đi khi đó còn khá mới trong toán học thế giới. Công trình của bà góp phần vào xu hướng "phạm trù hóa", tức tìm cách nâng các cấu trúc quen thuộc lên một tầng trừu tượng cao hơn. Thú vị là trong một lá thư năm 1982, Grothendieck nhắc đến học trò Việt Nam của mình bằng cái tên "Ms. Sinh". Vì vậy, một số khái niệm liên quan đến công trình của bà đến nay vẫn được giới toán học gọi theo tên "Sính", dù Hoàng mới là họ của bà.

Năm 1975, bà sang Paris bảo vệ luận án. Hội đồng chấm gồm những nhà toán học lừng danh như GS Henri Cartan, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp, cùng chính GS Grothendieck. Bà trở thành người phụ nữ nước ngoài đầu tiên đến Paris bảo vệ thành công luận án tiến sĩ quốc gia về toán học. Sau đó, Nhà xuất bản Springer Verlag, một nhà xuất bản sách khoa học nổi tiếng thế giới, còn đề nghị bà chỉnh lý luận án thành sách chuyên khảo để in.

Không dừng lại ở nghiên cứu, GS Hoàng Xuân Sính còn để lại dấu ấn lớn trong giáo dục. Bà góp phần quyết định thành lập Giải thưởng Kovalevskaya dành cho các nhà khoa học nữ Việt Nam. Bà cũng là người tiên phong mở mô hình đại học tư thục tại Việt Nam với Trường Đại học Thăng Long.

Nhìn lại, từ những trang ghi chép giữa vùng sơ tán đến bản luận án viết dưới ánh đèn dầu, hành trình của nữ giáo sư Toán học đầu tiên Việt Nam là minh chứng rằng đam mê có thể vượt qua mọi hoàn cảnh.

Tổng hợp