Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây có hoa vàng đẹp mắt, hạt chứa 62% dầu, được nghiên cứu sản xuất nhiên liệu sinh học?

Thông thiên - loài cây hoa vàng vừa có tên trong danh mục cấm trồng ở Hà Nội vừa được giới khoa học nghiên cứu làm nhiên liệu sinh học. Ít người biết, vỏ quả của loài cây này còn xuất hiện trong câu chuyện về nhạc cụ truyền thống ở châu Mỹ.

Vì sao Hà Nội cấm trồng cây thông thiên?

Thông thiên là cây gỗ nhỏ có hoa vàng hình phễu, lá dài và hẹp, thường được trồng làm cảnh. Loài cây này mang tên khoa học Cascabela thevetia, đồng nghĩa với Thevetia peruviana, thuộc họ Trúc đào. Theo Vườn Thực vật Hoàng gia Kew, vùng phân bố bản địa của cây trải từ Mexico đến miền nhiệt đới Nam Mỹ. Từ đó, thông thiên được đưa đến nhiều vùng khí hậu nóng trên thế giới.

Ngày 12/10/2026, UBND TP Hà Nội ban hành Quyết định 143/2026/QĐ-UBND về quản lý công viên, cây xanh và mặt nước, có hiệu lực từ ngày 22/10. Thông thiên nằm trong danh mục 18 loài cây cấm trồng tại Hà Nội.

Lý do được nêu trong danh mục là "Hạt, lá, hoa, vỏ cây đều có chứa chất độc". Điểm đáng lưu ý là vẻ ngoài bắt mắt không phản ánh mức độ an toàn của cây, đặc biệt ở những nơi trẻ em và người đi đường dễ tiếp xúc với hoa, quả.

Quy định của Hà Nội cũng đề cập cách xử lý cây đã trồng. Với cây hiện hữu thuộc danh mục cấm tại đô thị và khu dân cư nông thôn, cơ quan, đơn vị có trách nhiệm lập kế hoạch từng bước loại bỏ, trồng thay thế. Quy định này không đồng nghĩa mọi cây thông thiên đang có trong sân nhà đều phải bị chặt ngay. Việc xử lý cần căn cứ vị trí, chủ thể quản lý và quy định áp dụng.

Nhân hạt thông thiên chứa 62% dầu, nghiên cứu nhiên liệu đạt hiệu suất 98,4%

Bên trong quả thông thiên lại có một thành phần khiến giới nghiên cứu năng lượng quan tâm. Tài liệu của Đại học Y Dược TP.HCM ghi nhận nhân hạt chứa khoảng 62% dầu béo. Dầu này không được xem là dầu ăn vì nguyên liệu có các chất độc nguy hiểm. Tuy nhiên, dầu từ những loại hạt không dùng làm thực phẩm vẫn có thể được khảo sát cho mục đích công nghiệp.

Trong nghiên cứu công bố ngày 24/1/2023, nhóm tác giả sử dụng hạt thông thiên thu thập tại Trung Quốc và Pakistan. Sau khi làm khô và chiết dầu, họ khảo sát phản ứng chuyển hóa thành biodiesel, tức nhiên liệu diesel sinh học. Hàm lượng dầu được báo cáo trong khoảng 48 đến 62%. Các điều kiện như nhiệt độ, thời gian, chất xúc tác và tỷ lệ methanol được điều chỉnh để tìm hiệu suất phù hợp.

Ở điều kiện tối ưu, phản ứng diễn ra ở 70 độ C trong 80 phút, với tỷ lệ mol methanol và dầu là 6:1, đạt hiệu suất biodiesel 98,4%. Nhóm tác giả còn phân tích thành phần và một số đặc tính nhiên liệu bằng các phương pháp thử tiêu chuẩn. Kết quả cho thấy dầu hạt thông thiên có tiềm năng làm nguyên liệu nghiên cứu sản xuất biodiesel. Con số 98,4% là hiệu suất chuyển hóa trong thí nghiệm, không phải tỷ lệ dầu của hạt hay hiệu suất của nhà máy thương mại.

Một nghiên cứu khác đăng trên tạp chí Biofuels, xuất bản trực tuyến năm 2024, sử dụng chất xúc tác zeolite chế tạo từ cao lanh để chuyển hóa dầu thông thiên và báo cáo hiệu suất 95,01%. Hai công trình cho thấy các nhà khoa học đang tìm nhiều phương pháp xử lý cùng một nguồn dầu. Song để sản xuất trên quy mô lớn, còn phải tính đến lượng hạt thu gom, chi phí chiết xuất, chất lượng nhiên liệu ổn định và việc xử lý phụ phẩm chứa độc tố.

Vỏ quả thông thiên kể câu chuyện nhạc cụ truyền thống ở châu Mỹ

Giá trị ít ngờ tới của thông thiên không chỉ nằm ở phần dầu. Trong luận án tiến sĩ năm 2023 về lịch sử thực vật, nhà nghiên cứu M. Alcantara-Rodriguez dành một chương cho chiếc vòng tạo âm thanh làm từ phần vỏ cứng của quả thông thiên. Tư liệu mô tả hiện vật trong bối cảnh các bộ sưu tập dân tộc học ở Hà Lan, trong đó có Bảo tàng Dân tộc học tại Leiden. Những vỏ quả được buộc bằng sợi bông để khi chuyển động có thể phát ra âm thanh.

Phần được sử dụng để tạo âm thanh là phần vỏ quả cứng, khác với dầu chiết từ nhân hạt. Theo chú thích hình 4.6 của luận án, hiện vật ở Bảo tàng Volkenkunde tại Leiden là vòng đeo cổ chân của người Wayana ở Suriname, thuộc bộ sưu tập dân tộc học, không phải hiện vật khảo cổ được xác định niên đại cổ. Công trình cũng đặt hiện vật vào lịch sử các nhạc cụ và hình thức tạo nhịp ở châu Mỹ.

Hoa vàng đẹp mắt nhưng từ hạt đến lá, vỏ cây thông thiên đều có độc

Theo Bộ môn Dược liệu, Đại học Y Dược TP.HCM, thông thiên chứa các glycosid trợ tim như thevetin A, thevetin B, neriifolin và cerberin. Các hợp chất này tác động đến hoạt động của tim, đặc biệt nguy hiểm khi xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa. Trong đó, hạt là bộ phận có nguy cơ gây ngộ độc nghiêm trọng. Lá, hoa và vỏ cây cũng chứa chất độc nên không được tự ý sử dụng làm thuốc.

Người bị ngộ độc thông thiên có thể xuất hiện các triệu chứng như buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, chóng mặt và rối loạn nhịp tim. Trường hợp nặng có thể dẫn đến tụt huyết áp, ngừng tim, đe dọa tính mạng. Đáng chú ý, độc tính của cây không mất đi chỉ vì hạt đã khô hoặc các bộ phận được đun nấu thông thường. Vì vậy, người dân không nên dùng hạt, lá hay hoa thông thiên để pha nước uống, ngâm rượu hoặc chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian.