Hệ lụy đáng lo từ việc cưới muộn, kén sinh

Sau 2 năm kết hôn, anh N.V.M (32 tuổi) và chị L.T.L (30 tuổi) dù muốn có con song vẫn đắn đo. Thu nhập ở mức trung bình, khoản vay mua nhà, rồi việc chăm sóc con… là những trăn trở của đôi vợ chồng trẻ.

Đối mặt nhiều rào cản

Trong khi đó, chị T.T (29 tuổi, ngụ TP HCM) vừa sinh con đầu lòng, được tiếp cận các chương trình tư vấn sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh và các chính sách hỗ trợ sinh con của thành phố. Tuy nhiên, khi hết thời gian nghỉ thai sản, chị lo lắng chưa biết gửi con ở đâu. Chị dự định nhờ mẹ ruột và mẹ chồng thay phiên chăm sóc con đến khi bé 18 tháng tuổi.

Hai câu chuyện nêu trên phản ánh thực tế chung của nhiều gia đình trẻ tại các đô thị. Rào cản về kinh tế, nhà ở, công việc và hệ thống dịch vụ chăm sóc trẻ đang tác động trực tiếp đến quyết định sinh con và sinh đủ 2 con của nhiều người, dù họ vẫn mong muốn.

Tại TP HCM, năm 2025, tổng tỉ suất sinh ước chỉ 1,51 con/phụ nữ; tỉ lệ sàng lọc trước sinh 82,18%, sàng lọc sơ sinh 85,15%; khám sức khỏe trước khi kết hôn cơ bản hoàn thành.

Theo TS-BS Nguyễn Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế TP HCM, công tác dân số vẫn đối mặt nhiều thách thức, nhất là mức sinh thấp, già hóa nhanh và khó khăn về nguồn nhân lực cơ sở. Sở kêu gọi các cấp, ngành và người dân tập trung đầu tư trọng tâm cho công tác dân số; hoàn thiện chính sách, giải quyết đồng bộ các vấn đề về quy mô, cơ cấu, chất lượng dân số.

Bên cạnh đó, thành phố tăng cường các giải pháp ứng phó mức sinh thấp; đổi mới truyền thông để thuyết phục, lan tỏa thông điệp "Mỗi cặp vợ chồng sinh đủ 2 con". Chính quyền cơ sở nâng cao trách nhiệm, xem công tác dân số là chỉ tiêu phát triển bền vững, đầu tư cho tương lai thành phố.

Nguy cơ tăng trưởng âm

Tại TP Huế, mức sinh giảm cũng đáng báo động. Bác sĩ Nguyễn Văn Toàn, Trưởng Phòng Dân số và Phát triển TP Huế, cho biết năm 2023, địa phương này thuộc nhóm có mức sinh cao của cả nước với tổng tỉ suất sinh 2,22 con/phụ nữ. Tuy nhiên, mức sinh đã giảm xuống dưới ngưỡng thay thế sớm hơn dự kiến, từ 2,07 con/phụ nữ năm 2024 còn 2,06 năm 2025.

Sở Y tế TP Huế nhìn nhận việc nâng mức sinh hiện gặp thách thức lớn, đòi hỏi các chính sách khuyến khích cụ thể và đồng bộ. Ngành y tế địa phương đang điều chỉnh thông điệp truyền thông, khuyến khích sinh đủ 2 con, sinh con thứ hai trước 35 tuổi và xây dựng các chính sách hỗ trợ nhằm duy trì mức sinh thay thế.

Các chuyên gia dân số nhận định mức sinh liên tục giảm và độ tuổi kết hôn ngày càng muộn đang trở thành xu hướng đáng lo ngại, nhất là tại các đô thị lớn. Áp lực mưu sinh, giá nhà đất và chi phí nuôi con tăng cao đang khiến nhiều người trẻ trì hoãn kết hôn, sinh con.

Mới đây, dự báo dân số Việt Nam giai đoạn 2024-2074 do Cục Thống kê - Bộ Tài chính công bố cho thấy dân số có thể ngừng tăng vào khoảng năm 2060, thậm chí sớm hơn, nếu mức sinh tiếp tục duy trì thấp. Theo kịch bản, trung bình với mức sinh 1,85 con/phụ nữ, tỉ lệ tăng dân số bình quân trong 5 năm tới đạt 0,66% mỗi năm rồi giảm dần, trước khi chuyển sang tăng trưởng âm từ năm 2061.

Ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số - Bộ Y tế, cảnh báo Việt Nam đang đối mặt thách thức lớn khi mức sinh hiện nay có xu hướng giảm xuống dưới mức sinh thay thế. Mức sinh trung bình của mỗi phụ nữ hiện là 1,93 con, tăng nhẹ so với năm 2024 (1,91 - mức thấp nhất trong lịch sử) nhưng vẫn thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con.

Năm 2025, 11 tỉnh, thành phố có tổng tỉ suất sinh (TFR) dưới 2 con/phụ nữ; 4 địa phương có TFR khoảng 2-2,2 (giảm 2 tỉnh so với năm 2024); 19 địa phương trên 2,2 (tăng 2 tỉnh). TP HCM là địa phương có mức sinh thấp nhất cả nước với 1,51 con/phụ nữ, trong khi tỉnh Điện Biên có mức sinh cao nhất, đạt 2,91. Năm địa phương có mức sinh thấp nhất gồm TP HCM, Tây Ninh, Cần Thơ, Cà Mau và Vĩnh Long, với TFR từ 1,6 con/phụ nữ trở xuống.

Theo dự báo, năm 2026, dân số Việt Nam đạt hơn 102,7 triệu người. Tuy nhiên, nếu mức sinh tiếp tục giảm sâu, dân số có thể bắt đầu suy giảm sau năm 2054, với mức giảm bình quân khoảng 200.000 người/ năm trong giai đoạn 2054-2069.

Trao quyền tự quyết

Giới chuyên môn cho rằng mức sinh giảm sâu gắn chặt với xu hướng kết hôn muộn, kéo theo việc sinh ít con và giãn khoảng cách sinh.

Bác sĩ Nguyễn Trung Sơn, Cục Dân số, nhận xét quan niệm hôn nhân của nhiều người trẻ đã thay đổi. Nếu trước đây, hôn nhân được xem là tất yếu thì nay, nhiều người xem chuyện lập gia đình chỉ như một trong những lựa chọn, bên cạnh việc ưu tiên dành cho sự nghiệp. "Vấn đề không nằm ở việc người trẻ quay lưng với hôn nhân mà là họ chỉ kết hôn khi thật sự sẵn sàng" - bác sĩ Sơn đánh giá.

Theo các chuyên gia, xu hướng kết hôn muộn cũng phản ánh quá trình phát triển kinh tế - xã hội, khi thời gian học tập kéo dài, ưu tiên lập nghiệp, thiếu môi trường kết nối cho bạn trẻ, nhất là tại các khu công nghiệp.

Chi phí sinh hoạt, nhà ở và nuôi dạy trẻ tăng cao cũng khiến nhiều cặp đôi phải cân nhắc kỹ thời điểm lập gia đình và sinh con. Giai đoạn 1999-2019, tuổi kết hôn trung bình tăng 1,1 năm, từ 24,1 lên 25,2 tuổi; riêng 5 năm 2019-2024 đã tăng tới 2,1 năm, đạt mức 27,3 tuổi. Năm 2024, nam giới kết hôn ở độ tuổi trung bình 29,4, còn nữ giới là 25,2. Đông Nam Bộ và ĐBSCL là 2 khu vực có độ tuổi kết hôn của nam vượt 30, nữ cũng cao hơn mặt bằng chung, đồng thời ghi nhận mức sinh rất thấp. Xu hướng này thể hiện rõ hơn ở khu vực thành thị và nhóm dân số có trình độ học vấn cao.

Các chuyên gia dân số lo ngại dù khoa học hỗ trợ sinh sản ngày càng phát triển, việc kết hôn và sinh con muộn vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe sinh sản. Phụ nữ nên sinh con trước 35 tuổi, bởi mang thai muộn làm tăng nguy cơ sảy thai, biến chứng thai kỳ, dị tật bẩm sinh và đột biến gien, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người mẹ và sự phát triển của trẻ.

Trong bối cảnh thách thức về dân số, việc khuyến khích thanh niên không trì hoãn hôn nhân quá lâu được xem là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm sức khỏe sinh sản, chất lượng cuộc sống gia đình và phát triển bền vững. Kết hôn trước 30 tuổi không chỉ giúp tăng cơ hội sinh con khỏe mạnh mà còn tạo nền tảng xây dựng gia đình ổn định, đóng góp tích cực cho xã hội.

Ông Lê Thanh Dũng cho biết từ năm 2026, ngành dân số sẽ tập trung vận động mỗi cặp vợ chồng sinh đủ 2 con. Luật Dân số mới, dự kiến có hiệu lực từ tháng 7-2026, sẽ trao quyền tự quyết về thời điểm sinh, số con và khoảng cách sinh con, phù hợp điều kiện kinh tế và sức khỏe của mỗi gia đình.

Bên cạnh đó, Bộ Y tế cũng đang xây dựng chính sách ưu tiên mua nhà ở xã hội cho các cặp vợ chồng sinh đủ 2 con. Nội dung này dự kiến sẽ bổ sung vào các tiêu chí ưu tiên khi Luật Dân số có hiệu lực.