Gần 1,2 tỷ người trên toàn thế giới đang bị rối loạn tâm thần hành hạ mỗi ngày

Một nghiên cứu mới cho thấy, vào năm 2023, gần 1,2 tỷ người trên thế giới mắc các rối loạn tâm thần, tăng tới 95,5% so với năm 1990.

Trong số đó, lo âu và trầm cảm là 2 tình trạng tăng mạnh nhất, đồng thời cũng là những rối loạn phổ biến nhất trong năm 2023. Đứng thứ ba là nhóm rối loạn nhân cách không đi kèm với các rối loạn tâm thần hay lạm dụng chất kích thích khác.

Nghiên cứu được công bố vào thứ 5 trên tạp chí y khoa danh tiếng The Lancet, cũng cho thấy xu hướng của 12 loại rối loạn tâm thần khác nhau theo độ tuổi, giới tính, khu vực sinh sống và các yếu tố xã hội ở 204 quốc gia và vùng lãnh thổ. Các tác giả cho rằng, điều này cho thấy "thế giới đang bước vào một giai đoạn đáng lo ngại hơn nữa, khi gánh nặng rối loạn tâm thần ngày càng trầm trọng trên toàn cầu".

Tiến sĩ Damian Santomauro, tác giả chính của nghiên cứu, chia sẻ qua email rằng ông "thật sự sốc trước mức độ nghiêm trọng của tình trạng này".

"Có rất nhiều yếu tố cùng tác động và rất khó để tách riêng từng nguyên nhân", ông Santomauro, phó giáo sư tại Trường Y tế Công cộng thuộc Đại học Queensland ở Australia, cho biết. "Để giải quyết những nguy cơ này cần sự chung tay của cả thế giới".

Ngoài lo âu và trầm cảm, nghiên cứu còn xem xét nhiều rối loạn khác như rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt, rối loạn phổ tự kỷ, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), chán ăn tâm thần, ăn vô độ, rối loạn khí sắc kéo dài, rối loạn hành vi và khuyết tật trí tuệ phát triển không rõ nguyên nhân.

Trong đó, rối loạn khí sắc kéo dài là một dạng trầm cảm nhẹ nhưng kéo dài nhiều năm. Còn rối loạn hành vi thường xuất hiện ở trẻ em và thanh thiếu niên, với biểu hiện chống đối, hung hăng và thường xuyên cư xử không phù hợp.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy, cả 12 loại rối loạn đều gia tăng. So với năm 1990, số ca lo âu tăng tới 158%, còn trầm cảm tăng 131%.

Ít phổ biến nhất là chán ăn tâm thần, ăn vô độ và tâm thần phân liệt. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là hiếm gặp, bởi trong năm 2023 vẫn có khoảng 4 triệu ca chán ăn tâm thần, 14 triệu ca ăn vô độ và 26 triệu ca tâm thần phân liệt trên toàn thế giới.

Phần lớn các rối loạn tâm thần phổ biến hơn ở nữ giới. Tuy nhiên, tự kỷ, rối loạn hành vi, ADHD, rối loạn nhân cách và khuyết tật trí tuệ không rõ nguyên nhân lại gặp nhiều hơn ở nam giới.

Nghiên cứu cũng giúp làm rõ hơn tác động của dịch Covid-19 đối với sức khỏe tinh thần. Trước khi dịch Covid-19 xảy ra, tỷ lệ lo âu, trầm cảm và một số rối loạn khác vốn đã tăng dần theo thời gian. Nhưng trong và sau dịch, số ca trầm cảm tiếp tục tăng. Đến nay vẫn chưa quay về mức trước đại dịch. Lo âu cũng tăng mạnh rồi duy trì ở mức cao cho tới năm 2023.

Ông Paul Bolton, nhà khoa học cấp cao thuộc khoa sức khỏe tâm thần tại Trường Y tế Công cộng Bloomberg (Đại học Johns Hopkins ở Baltimore, Mỹ) cho biết, nghiên cứu đã cố gắng xử lý vấn đề "khai báo thiếu". Điều này vốn là tình trạng rất phổ biến trong bệnh tâm thần. Tuy nhiên, ông cũng nói thêm rằng rất khó biết mức độ chính xác tuyệt đối của các con số này.

Dù vậy, ông Bolton nhận định đây vẫn là "những ước tính tốt nhất mà chúng ta hiện có" và "có lẽ là gần với thực tế nhất mà thế giới có thể đạt được vào lúc này". Ông không tham gia thực hiện nghiên cứu.

Nghiên cứu trên được phân tích từ dữ liệu của Chương trình Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2023 (GBD). Chương trình này do Viện Đo lường và Đánh giá Sức khỏe thuộc Đại học Washington (Mỹ) dẫn dắt, được xem là nỗ lực lớn và toàn diện nhất nhằm đo lường tình trạng sức khỏe của con người theo thời gian và khu vực. Chương trình diễn ra từ đầu những năm 1990, quy tụ hàng nghìn nhà nghiên cứu trên khắp thế giới và được Quỹ Gates tài trợ chủ yếu từ năm 2007.

Rối loạn tâm thần đang chuyển sang người trẻ tuổi nhiều hơn

Các rối loạn tâm thần ngày càng trở thành nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm khả năng lao động và chất lượng sống. Trong đó, nữ giới và nhóm tuổi từ 15 đến 39 bị ảnh hưởng nặng nề nhất.

Theo tiến sĩ Santomauro, việc nữ giới chịu gánh nặng lớn hơn vốn không mới. Nhưng việc nhóm tuổi từ 15 đến 19 trở thành nhóm chịu ảnh hưởng cao nhất là điều chưa từng xuất hiện trong lịch sử nghiên cứu GBD. "Trước đây, đỉnh điểm này thường xuất hiện ở độ tuổi trung niên", ông nói.

Tiến sĩ Robert Trestman, trưởng khoa tâm thần và y học hành vi tại Trường Đại học Y Virginia Tech Carilion (Mỹ), cho biết giai đoạn thanh thiếu niên là thời kỳ não bộ cũng như kỹ năng xã hội và trí tuệ phát triển mạnh mẽ. Nếu sự phát triển này bị gián đoạn, hậu quả có thể kéo dài suốt nhiều năm sau đó. Ông không tham gia nghiên cứu.

Các chuyên gia cho biết cả yếu tố tích cực lẫn tiêu cực đều góp phần làm tăng tỷ lệ mắc bệnh.

"Mọi người ngày nay cởi mở hơn khi nói về bệnh tâm thần. Sự kỳ thị đã giảm đi đáng kể, nên nhiều người dám tìm kiếm sự giúp đỡ thay vì âm thầm chịu đựng", ông Trestman nói. Ông hiện cũng là chủ tịch hội đồng về hệ thống chăm sóc sức khỏe và tài chính của Hiệp hội Tâm thần học Mỹ.

Tiến sĩ Arthur Evans, Giám đốc điều hành Hiệp hội Tâm lý học Mỹ, cho biết khả năng phát hiện và chẩn đoán các vấn đề tâm thần hiện cũng tốt hơn trước rất nhiều. Ông không tham gia nghiên cứu. Ngoài ra, dân số thế giới tăng và tuổi thọ con người kéo dài hơn cũng góp phần làm số ca mắc tăng lên, theo ông Santomauro.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng nếu nhìn rộng hơn vào điều kiện sống hiện nay của con người thì sự gia tăng này "đáng buồn nhưng không quá bất ngờ".

Nhiều yếu tố đang kích hoạt hoặc làm tình trạng tâm thần trở nên nặng hơn, bao gồm di truyền, bất ổn kinh tế, sang chấn tâm lý, dịch vụ y tế thiếu thốn hoặc quá đắt đỏ, xung đột chính trị, chiến tranh, thiếu lương thực, bạo lực trong quan hệ tình cảm, áp lực ngoại hình, phân biệt đối xử, sự suy giảm kết nối xã hội, các mối đe dọa từ môi trường và nhiều vấn đề khác.

Người trẻ hiện phải đối mặt với rất nhiều áp lực như vậy, trong khi đại dịch cũng ảnh hưởng đặc biệt mạnh tới nhóm này. Tuy nhiên, ông Santomauro cho biết các nhà khoa học "vẫn chưa có đủ dữ liệu để hiểu rõ nguyên nhân khiến tình trạng sức khỏe tâm thần ở giới trẻ gia tăng mạnh như hiện nay".

Tìm kiếm sự giúp đỡ và cải thiện khả năng tiếp cận điều trị

Các chuyên gia cho biết trải nghiệm về sức khỏe tâm thần cũng như khả năng tiếp cận điều trị khác nhau rất nhiều giữa mỗi người. Phần lớn trách nhiệm cải thiện tình trạng này thuộc về các nhà hoạch định chính sách và cơ quan y tế.

Các tác giả nghiên cứu viết: "Điều đáng lo ngại là gánh nặng bệnh tâm thần gia tăng nhưng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần lại không mở rộng tương xứng. Đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần của người dân toàn cầu, đặc biệt là những nhóm dễ tổn thương nhất, là trách nhiệm bắt buộc chứ không phải lựa chọn".

Dù vậy, ông Santomauro và các chuyên gia khác vẫn đưa ra một số lời khuyên dành cho những người đang gặp khó khăn về tinh thần. Họ khuyến khích mọi người tìm đến chuyên gia để được tư vấn về các phương pháp trị liệu, thuốc men và những hình thức hỗ trợ phù hợp khác.

Bên cạnh đó, cải thiện lối sống cũng rất quan trọng, bao gồm ăn uống lành mạnh, duy trì kết nối với mọi người xung quanh, tập thể dục, ngủ đủ giấc, dành thời gian cho sở thích cá nhân và cân bằng giữa công việc với cuộc sống khi có thể.

(Nguồn: CNN)