Bác sĩ: Tăng thuế thuốc lá, rượu bia, nước ngọt, tiền thu thêm phải giúp người dân bớt bệnh

Thuế thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường đang tăng theo lộ trình. Câu hỏi lớn nhất lúc này là phần tiền thu thêm sẽ đến với người dân bằng cách nào: một lần tầm soát đúng người, một đợt thuốc nhận gần nhà, hay một hóa đơn viện phí nhẹ đi.

Khi một cơn đột quỵ có thể làm đảo lộn cả gia đình

Một người trong nhà bị đột quỵ, hoặc suy thận phải lọc máu. Hóa đơn bệnh viện chỉ là phần nhìn thấy. Phía sau là những ngày nghỉ làm, tiền đi lại, và người thân phải gác công việc để chăm sóc. Bảo hiểm y tế (BHYT) chia sẻ một phần chi phí điều trị, nhưng khó bù hết những tổn thất này.

Vì thế, hệ thống y tế không thể chỉ chờ người bệnh nhập viện. Cần phát hiện tăng huyết áp trước khi xảy ra biến cố tim mạch, kiểm soát đái tháo đường trước khi có biến chứng, và hỗ trợ người hút thuốc cai thuốc. Cách làm này bảo vệ sức khỏe và cả khả năng lao động của người dân.

Áp lực đang rất lớn. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Những bệnh này cần chăm sóc dài hạn, đều đặn và liên tục.

Thuốc lá, rượu bia, nước ngọt: Cái giá ngoài giá bán

Giá một bao thuốc không phản ánh hết chi phí xã hội. Bệnh tật liên quan làm tăng chi phí chữa trị và mất thu nhập, đồng thời ảnh hưởng cả người hít khói thuốc thụ động. WHO dẫn ước tính thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Tổn thất kinh tế khoảng 108.000 tỉ đồng, tương đương khoảng 1,1% GDP.

Chúng ta cần hiểu đúng con số 108.000 tỉ đồng. Đó là tổn thất kinh tế nói chung, gồm chi phí y tế và thiệt hại về năng suất lao động chứ không phải số tiền Quỹ BHYT đã chi. Hiểu đúng như vậy giúp tránh phóng đại áp lực lên quỹ và giữ cho cuộc thảo luận chính sách dựa trên dữ liệu đáng tin cậy.

Rượu bia gây hại theo nhiều đường: bệnh gan, bệnh tim mạch, một số loại ung thư và chấn thương. WHO nhấn mạnh nguy cơ tăng theo lượng uống và kiểu uống, và không có mức uống nào được coi là hoàn toàn không rủi ro. Với đồ uống có đường, dùng thường xuyên liên quan đến tăng cân và nguy cơ đái tháo đường type 2.

Giới chuyên môn cũng lưu ý một điều. Bệnh mạn tính có nhiều nguyên nhân, từ di truyền, vận động, ô nhiễm đến điều kiện sống chứ không phải toàn bộ gánh nặng bệnh tật là do ba nhóm sản phẩm này.

Thuế tác động bằng giá

Cơ chế của thuế khá đơn giản. Khi sản phẩm đắt hơn so với thu nhập, một số người dùng sẽ giảm mua. Người trẻ cũng có thể ít bắt đầu sử dụng hơn. WHO coi thuế sức khỏe là công cụ vừa phòng bệnh, vừa tạo nguồn thu cho các ưu tiên công.

Với thuốc lá, WHO đánh giá tăng thuế, và qua đó tăng giá, là cách nhanh và tiết kiệm chi phí để giảm tiêu thụ. Tổ chức này ước tính thay đổi thuế thuốc lá có thể giúp giảm 2,1 triệu người hút thuốc trong 5 năm và tránh 700.000 ca tử vong sớm. Đây là kết quả mô hình hóa, hiệu quả thực tế còn tùy cách thực thi, đặc biệt là điều kiện và hoàn cảnh tại Việt Nam.

Lộ trình thuế đã được định hình

Theo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15, thuốc lá điếu giữ thuế suất 75%. Từ năm 2027, loại thuốc này chịu thêm thuế tuyệt đối 2.000 đồng mỗi bao, tăng lên 10.000 đồng vào năm 2031. Thuế suất với bia và rượu từ 20 độ trở lên tăng dần đến 90% vào năm 2031.

Nước giải khát chịu thuế có hàm lượng đường trên 5g/100ml theo quy định. Mức thuế áp dụng là 8% từ năm 2027 và 10% từ năm 2028.

Thuế suất tăng không có nghĩa giá bán lẻ tăng đúng bằng ấy. Tác động thực tế phụ thuộc cách doanh nghiệp điều chỉnh giá. Cũng cần nhớ rằng WHO từng khuyến nghị mức thuế tuyệt đối 15.000 đồng mỗi bao vào năm 2030. Lộ trình hiện hành thấp hơn và kéo dài hơn mức đó.

Ngưỡng đường có thể thúc đẩy nhà sản xuất giảm đường trong công thức. Nhưng chúng ta cũng phải hiểu rằng, sản phẩm dưới ngưỡng chịu thuế không mặc nhiên là lựa chọn lành mạnh để uống thoải mái. Giá chỉ là một công cụ. Chính sách còn cần thông tin dinh dưỡng rõ ràng, nước uống an toàn và môi trường học đường hỗ trợ thói quen tốt.

Nguy cơ hàng lậu và thất thu

Tăng thuế chỉ có hiệu quả khi thị trường được kiểm soát. Cơ quan quản lý cần theo dõi giá bán, mức tiêu dùng và tình trạng hàng không rõ nguồn gốc. Chống thất thu, ngăn buôn lậu và giám sát chất lượng phải đi cùng lộ trình thuế.

Nếu người tiêu dùng chuyển sang hàng rẻ, không được kiểm soát, cả mục tiêu sức khỏe lẫn nguồn thu đều bị ảnh hưởng. Theo đánh giá của WHO, mức độ buôn lậu phụ thuộc vào năng lực thực thi nhiều hơn mức thuế. Điều đó đặt trọng tâm vào truy xuất nguồn gốc, kiểm tra thị trường và xử lý vi phạm.

Tiền thu thêm sẽ đi đâu?

Tại một hội nghị tháng 8-2026, Viện Chiến lược và Chính sách y tế giới thiệu một mô hình: dành khoảng 60-80% nguồn thu bổ sung cho Quỹ BHYT, phần còn lại cho phòng bệnh và ngân sách chung. Lưu ý, đây là mới là phương án đưa ra để nghiên cứu.

Khái niệm "nguồn thu bổ sung" cần được làm rõ. Tăng thêm bao nhiêu, so với mốc nào, sau khi tính đến thay đổi tiêu dùng và khả năng thu thuế? Tỷ lệ dành cho BHYT phải dựa trên dự báo và nhu cầu thực tế. Một con số cao chưa chắc đã giúp người dân được chăm sóc tốt hơn.

Điều người dân quan tâm hơn là mình nhận được gì. Có thể tập trung vào ba hướng gắn với nhau: phát hiện bệnh sớm, quản lý bệnh mạn tính liên tục và giảm rào cản tài chính. Mỗi hướng cần mục tiêu, điều kiện chuyên môn và trách nhiệm thực hiện rõ ràng.

Hướng thứ nhất: phát hiện bệnh sớm

Khám sức khỏe định kỳ cần giúp nhận diện nguy cơ và lập kế hoạch chăm sóc phù hợp. Đo huyết áp, đánh giá cân nặng, hỏi tiền sử gia đình, thói quen hút thuốc và uống rượu bia, cùng xét nghiệm khi có chỉ định, là những thông tin thiết thực cho bước điều trị tiếp theo.

Một đợt khám sẽ ít giá trị nếu người dân chỉ nhận tờ kết quả rồi tự tìm nơi chữa bệnh. Người có chỉ số bất thường cần được giải thích, hẹn kiểm tra hoặc chuyển khám phù hợp. Vì vậy, kinh phí phải tính cả tư vấn và theo dõi sau khám, không chỉ thanh toán thao tác xét nghiệm.

Việc lồng ghép tầm soát viêm gan B, C theo chỉ định cũng đáng xem xét. Khi có kết quả dương tính, người dân cần được đánh giá và tư vấn điều trị. Phát hiện nhiễm virus mới là bước đầu. Hiệu quả phụ thuộc vào việc người bệnh có tiếp cận và duy trì điều trị hay không.

Với ung thư, sàng lọc phải dựa trên bằng chứng. Các chương trình về cổ tử cung, vú hay đại trực tràng cần quy định rõ độ tuổi, phương pháp và khoảng cách giữa các lần kiểm tra. Sàng lọc ung thư phổi bằng chụp cắt lớp vi tính liều thấp nhắm tới nhóm nguy cơ cao, không phải chỉ định đại trà cho mọi người trưởng thành.

Sàng lọc cũng có mặt trái. Xét nghiệm nhiều hơn có thể dẫn tới báo động nhầm, lo lắng và thủ thuật không cần thiết. Một số trường hợp phát hiện tổn thương vốn không gây hại suốt đời, dẫn đến điều trị quá mức. WHO khuyến cáo cân nhắc lợi ích, tác hại, chi phí và năng lực hệ thống trước khi triển khai.

Không phải chương trình phát hiện sớm nào cũng tiết kiệm tiền. Có chương trình giúp giảm tử vong nhưng làm tăng tổng chi, vì nhiều người được xét nghiệm và điều trị hơn. Câu hỏi đặt ra là lợi ích sức khỏe có xứng đáng với nguồn lực bỏ ra, và ngân sách có đủ sức duy trì hay không.

Hướng thứ hai: Giữ bệnh mạn tính trong tầm kiểm soát

Với tăng huyết áp, đái tháo đường hay bệnh phổi mạn tính, kết quả phụ thuộc vào việc dùng thuốc, theo dõi đều đặn và điều chỉnh lối sống. Một lần khám chuyên sâu không thay thế được quá trình chăm sóc kéo dài nhiều năm.

Để làm được, trạm y tế cần nhân lực phù hợp, thuốc thiết yếu, phương tiện theo dõi và đường chuyển tuyến rõ ràng. Người bệnh phải biết nơi tái khám, thời điểm nhận thuốc và dấu hiệu cần đến bệnh viện. Định hướng chuyển từ điều trị sang phòng bệnh chủ động đã được nêu trong Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị.

Cơ chế chi trả cũng cần khuyến khích cơ sở y tế theo dõi người bệnh đến cùng. Có thể đánh giá bằng tỷ lệ tái khám đúng hẹn, kiểm soát huyết áp, duy trì thuốc và hạn chế nhập viện có thể phòng tránh. Nếu thành tích chỉ tính bằng số lượt khám, các việc như tư vấn, nhắc hẹn dễ bị xem nhẹ.

Hướng thứ ba: Bớt gánh nặng tự chi trả

Giảm số tiền người bệnh phải tự trả, nhất là ở nhóm dễ tổn thương, là hướng thứ ba. Nâng mức hưởng BHYT có ý nghĩa. Nhưng người dân vẫn gặp khó nếu thuốc trong phạm vi được hưởng không sẵn có, hoặc phải đi xa để khám. Quyền lợi chỉ có giá trị khi dịch vụ thực sự tiếp cận được.

Trong dự thảo công bố tháng 9-2026, Bộ Y tế đề xuất mở rộng chi trả sang một số hoạt động khám định kỳ, sàng lọc, quản lý bệnh mạn tính và điều trị dinh dưỡng. Dự thảo cũng đề xuất tăng mức hưởng theo nhóm đối tượng.

Dự thảo cũng đề cập điều trị dinh dưỡng cho trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng cấp tính theo chỉ định chuyên môn. Đây là nhu cầu ít được chú ý nhưng có ý nghĩa lớn với nhiều gia đình. Thứ tự ưu tiên nên dựa trên mức độ cần thiết và lợi ích sức khỏe, thay vì chạy theo dịch vụ đắt tiền.

Nguồn thu mới có thể hỗ trợ việc mở rộng quyền lợi và giảm áp lực huy động từ người tham gia. Tuy vậy, chưa có cơ sở để khẳng định thuế sẽ đáp ứng toàn bộ nhu cầu, hay loại bỏ mọi điều chỉnh mức đóng. Cân đối quỹ còn phụ thuộc dân số già hóa, giá dịch vụ và hiệu quả sử dụng.

Người thu nhập thấp: Thiệt hay lợi?

Câu hỏi công bằng có hai mặt. Người thu nhập thấp vẫn mua sản phẩm chịu thuế có thể phải dành tỷ lệ thu nhập lớn hơn cho khoản chi đó. Ngược lại, nếu giảm sử dụng và tránh được bệnh, họ được lợi nhiều về sức khỏe, tiền chữa bệnh và thu nhập. WHO cũng ghi nhận thuốc lá làm trầm trọng thêm nghèo đói, khi gia đình chi cho thuốc thay vì các nhu cầu khác.

Vì vậy, tăng thuế nên đi cùng hỗ trợ cai thuốc, điều trị lệ thuộc rượu khi cần, thông tin dễ hiểu và lựa chọn thay thế có giá phù hợp. Người nghèo phải tiếp cận được phần lợi ích từ nguồn thu. Không thể chỉ kỳ vọng giá cao tự giải quyết những hành vi đã gắn với nghiện hoặc hoàn cảnh sống.

Nguyên tắc của BHYT là chia sẻ rủi ro giữa người khỏe và người bệnh, giữa các nhóm thu nhập. Nguyên tắc ấy cần được giữ. Việc huy động thuế từ sản phẩm có hại không thể trở thành lý do coi người mắc bệnh liên quan là có lỗi, hay cho họ hưởng ít quyền lợi hơn. Mục tiêu là giảm nguy cơ trong cộng đồng, đồng thời bảo đảm người cần điều trị được chăm sóc.

Nhìn sang các nước trong khu vực

Các nước tổ chức theo nhiều cách. Thái Lan dùng khoản phụ thu bằng 2% số thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá và rượu để tài trợ cho ThaiHealth, tổ chức hỗ trợ hoạt động nâng cao sức khỏe. Philippines gắn cải cách thuế thuốc lá, rượu bia với việc mở rộng bảo hiểm y tế.

Bài học chung là nguồn tiền phải đi kèm trách nhiệm giải trình và dịch vụ cụ thể. Việc sao chép nguyên tỷ lệ của một nước không phù hợp, vì cơ cấu ngân sách, hệ thống bảo hiểm và năng lực cung ứng mỗi nơi một khác. Việt Nam cần một cơ chế riêng, có thể kiểm tra và điều chỉnh.

Bốn điều kiện để thuế đi vào cuộc sống

Tiền phải là nguồn lực thêm. Nếu phần thuế mới chỉ thay thế khoản ngân sách vốn đã cấp, tổng đầu tư có thể không đổi. Cần công khai cách xác định số thu tăng thêm, số được phân bổ, thời điểm chuyển và kết quả sử dụng hằng năm.

Trách nhiệm phải rõ ràng. Cần phân định việc nào do Quỹ BHYT thanh toán, việc nào thuộc ngân sách phòng bệnh hoặc trách nhiệm của đơn vị sử dụng lao động. Đầu tư cơ sở vật chất, truyền thông cộng đồng và chi trả dịch vụ cá nhân vận hành theo những cơ chế khác nhau. Phân định rõ giúp tránh chồng chéo và bỏ sót người cần hỗ trợ.

Năng lực cung ứng phải đi trước. Đây chính là lúc chuyển đổi số trong ngành y tế lên tiếng: trước khi mở một chương trình sàng lọc, cần biết nơi nào xác nhận chẩn đoán, nơi nào điều trị và người bệnh được theo dõi ra sao. Dữ liệu liên thông giúp tránh xét nghiệm trùng lặp. Dĩ nhiên thông tin sức khỏe phải được bảo vệ, và người ít dùng công nghệ vẫn cần được hỗ trợ.

Kết quả phải được đánh giá độc lập. Thước đo nên là kết quả sức khỏe và gánh nặng tài chính, bên cạnh số lượt dịch vụ. Nguồn thu từ sản phẩm có hại cũng không nên là chỗ dựa duy nhất cho quyền lợi lâu dài. Khi tiêu dùng thay đổi, ngân sách phải đủ khả năng duy trì những cam kết đã dành cho người dân.

Thước đo đánh giá hiệu quả

Chính sách sẽ được đánh giá qua những thay đổi cụ thể: Người tăng huyết áp được theo dõi đều, phụ nữ đủ điều kiện được sàng lọc và điều trị kịp thời, người bệnh nhận thuốc gần nhà. Khi đó, nguồn thu từ các sản phẩm có hại mới thực sự góp phần giúp người dân sống khỏe hơn.