Nỗi kinh hoàng đang bao trùm các cử nhân phiên dịch tại Trung Quốc: Mất việc vì AI phát triển thần tốc, giờ biết tiếng thôi là chưa đủ!

Tháng 9/2025 tại Thâm Quyến, giữa dòng người tấp nập tại Trung tâm Triển lãm, Trương Tịnh cầm trên tay xấp tờ rơi về thương mại điện tử xuyên biên giới, tai lùng bùng những thuật ngữ "kho ngoại quan", "chuỗi cung ứng". Cô thẫn thờ nhận ra: Mới hai tháng trước, cô còn đứng trên bục giảng dạy tiếng Nhật, nhưng giờ đây, danh xưng "giáo viên" đã trở thành quá khứ.

Cú sốc từ những lớp học vắng bóng học sinh

Câu chuyện của Trương Tịnh không phải cá biệt. Tại một thành phố khác, Lợi Chí, một người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội liên tục nhận được những tin nhắn cầu cứu: "Chị ơi, tốt nghiệp tiếng Nhật giờ làm được gì?", "Nhiều trường bỏ chuyên ngành tiếng Nhật rồi, liệu em có thất nghiệp ngay khi ra trường không?"...

Thực tế đang diễn ra đầy nghiệt ngã. Ngày 4/9/2024, Đại học Sư phạm Hoa Trung thông báo ngừng tuyển sinh hướng nghiên cứu Văn học nước ngoài (tiếng Hàn) từ năm 2026. Trước đó, Đại học Hà Bắc cũng dự kiến ngừng tuyển thạc sĩ phiên dịch tiếng Anh và tiếng Nhật.

Những cử nhân ngoại ngữ từng tin rằng "ngôn ngữ là chìa khóa mở ra cánh cửa thế giới" đang bị đẩy đến ngã ba đường của sự chuyển đổi giáo dục và biến đổi ngành nghề. Kẻ thúc đẩy quá trình này nhanh hơn bất cứ ai chính là trí tuệ nhân tạo (AI).

"Chỉ biết ngoại ngữ là không đủ"

Trương Tịnh, thuộc thế hệ 9x, đã nếm trải ba "cú đấm" liên tiếp của thực tế: Tốt nghiệp không tìm được việc ở quê nhà; lang bạt tới Vũ Hán, Thâm Quyến để cầu chức; và cuối cùng là mất việc.

Năm 2018, cô bước vào ngành dạy tiếng Nhật đúng thời điểm "hoàng kim" khi môn học này được coi là "lối tắt" dễ thở hơn tiếng Anh trong kỳ thi đại học (Gaokao). Số lượng thí sinh chọn tiếng Nhật tại Trung Quốc tăng vọt từ chưa đầy 10.000 người (năm 2016) lên hơn 120.000 người (năm 2020).

Tuy nhiên, "cơn sốt" này hạ nhiệt nhanh chóng khi đề thi thay đổi theo hướng khó hơn vào năm 2024, đòi hỏi tư duy tổng hợp thay vì mẹo làm bài. Học sinh sụt giảm, các lớp học bị xóa sổ, Trương Tịnh nhận thông báo chấm dứt hợp đồng vào cuối tháng 7 vừa qua.

Khi đi phỏng vấn làm streamer cho mảng thương mại điện tử, ông chủ đưa cho cô một kịch bản do AI viết. "AI dịch chính xác nhưng khô cứng, thiếu sự liên kết tự nhiên của ngôn ngữ nói", cô nhận xét. Sau khi cô sửa lại, bản thảo trở nên sống động hơn. Lúc đó, cô mới bừng tỉnh: AI đã làm thay phần lớn nhiệm vụ dịch thuật. Để kiếm sống, ngoại ngữ giờ đây chỉ là nền tảng, bạn buộc phải có thêm "kỹ năng cộng thêm".

Kỹ năng quan trọng hơn bằng cấp

Lợi Chí, cô gái từng mơ ước trở thành phiên dịch viên cấp cao, cũng đã phải thay đổi lộ trình. Năm 2017, khi AI chưa bùng nổ, cô miệt mài luyện nghe, nói để ngoại ngữ trở thành phản xạ tự nhiên. Nhưng khi ra trường, cô nhận thấy bạn bè xung quanh đều đổ xô đi học thêm kế toán, tài chính để "thoát ly" tấm bằng ngoại ngữ đơn thuần.

Lợi chí may mắn nhận được hai lời mời làm việc: một vị trí biên dịch thương mại và một vị trí vận hành thị trường nước ngoài. Lo sợ AI sẽ thay thế mình trong tương lai gần, cô chọn mảng vận hành.

"Ngôn ngữ chỉ là công cụ, dùng được là được. Trên thị trường lao động, kinh nghiệm thực chiến và kỹ năng chuyên môn sâu được coi trọng hơn nhiều so với tấm bằng cử nhân ngoại ngữ", Lợi Chí chia sẻ. Cảm giác "học xong thì chuyên ngành bị xóa sổ" khiến cô bùi ngùi, nhưng cũng thầm mừng vì đã chuyển hướng kịp thời.

Cuộc đại tu của các trường đại học

Dữ liệu từ Bộ Giáo dục Trung Quốc giai đoạn 2018-2022 cho thấy một sự thanh lọc mạnh mẽ: Hơn 100 trường đại học đã hủy bỏ các chuyên ngành ngoại ngữ. Trong đó, tiếng Nhật bị "khai tử" nhiều nhất (26 trường), tiếp theo là tiếng Anh (20 trường).

Chuyên gia Chu Triều Huy từ Viện Khoa học Giáo dục Trung Quốc nhận định: AI đang tái cấu trúc nghề phiên dịch trên toàn cầu. Trừ những sự kiện cấp cao đặc biệt, hầu hết các kịch bản giao tiếp thông thường sẽ bị AI thay thế. Đây là xu hướng tất yếu khiến nhu cầu nhân lực ngoại ngữ thuần túy sụt giảm mạnh.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là chuyên ngành ngoại ngữ sẽ biến mất, mà là đang được định nghĩa lại.

- Mô hình "Ngoại ngữ +": Các trường top đầu như Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh hay Ngoại ngữ Thượng Hải đang đẩy mạnh mô hình "Ngoại ngữ + AI", "Ngoại ngữ + Quản trị", hoặc "Ngoại ngữ + Truyền thông quốc tế".

- Mở rộng biên độ dịch vụ: Thay vì chỉ cung cấp dịch vụ ngôn ngữ, các doanh nghiệp dịch thuật đang chuyển sang cung cấp nội dung, tiếp thị quốc tế và xử lý dữ liệu đa ngôn ngữ cho AI.

Việc xóa bỏ hay điều chỉnh chuyên ngành không phủ nhận giá trị của việc học ngoại ngữ. Ngược lại, trong kỷ nguyên số, ngoại ngữ nên được coi là một "kỹ năng nền" mà ai cũng nên nắm vững, thay vì chỉ là đặc quyền của một nhóm nhỏ người học chuyên sâu. Giống như máy tính bỏ túi không làm môn Toán biến mất, AI sẽ chỉ buộc chúng ta phải học cách tư duy và sử dụng ngôn ngữ ở một tầm cao mới.

Nguồn: Time Weekly