Vị vua đầu tiên phát hành tiền giấy trong lịch sử Việt Nam

Hơn 600 năm trước, khi phần lớn giao dịch trong xã hội Đại Việt vẫn dựa vào tiền đồng, triều đình đã thử đưa một phương thức thanh toán hoàn toàn mới vào đời sống: tiền giấy. Loại tiền này mang tên Thông Bảo Hội Sao, được phát hành từ năm 1396 và gắn liền với cuộc cải cách tiền tệ của Hồ Quý Ly. Đây được xem là lần đầu tiên tiền giấy xuất hiện trong lịch sử tiền tệ Việt Nam.

Tuy nhiên, có một chi tiết cần làm rõ ở đây là tiền giấy không phải do Hồ Quý Ly tự mình nghĩ ra rồi đến khi lên ngôi mới phát hành. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ý tưởng dùng tiền giấy thay tiền đồng được quan Thái bảo Vương Nhữ Chu đề xuất. Khi đó, Hồ Quý Ly đang giữ chức Nhập nội phụ chính Thái sư, Bình chương quân quốc trọng sự và là người có quyền lực rất lớn trong triều Trần. Ông ủng hộ và thúc đẩy việc thực hiện chính sách này.

Đến tháng 4 năm Bính Tý, niên hiệu Quang Thái thứ 9, tức năm 1396, triều đình nhà Trần chính thức bắt đầu phát hành tiền giấy Thông Bảo Hội Sao. Đây là thời điểm nhà Trần suy yếu, Hồ Quý Ly đang nắm quyền nhiếp chính và sau đó quyết định này tiếp tục được duy trì khi ông chính thức lên làm vua, lập ra nhà Hồ.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, sau khi tiền giấy được in xong, triều đình cho người mang tiền đến đổi cho dân. Cứ 1 quan tiền đồng thì đổi lấy 1 quan 2 tiền giấy. Việc trả thêm giá trị trên giấy có thể xem như một cách tạo động lực để người dân chấp nhận loại tiền mới.

Thông Bảo Hội Sao được chia thành nhiều mệnh giá, mỗi loại được nhận diện bằng một hình vẽ khác nhau. Tờ 10 đồng vẽ rau rong, tờ 30 đồng vẽ sóng nước, tờ 1 tiền vẽ mây, tờ 2 tiền vẽ rùa, tờ 3 tiền vẽ lân, tờ 5 tiền vẽ phượng và tờ 1 quan vẽ rồng. Những hình ảnh này không chỉ giúp phân biệt mệnh giá mà còn cho thấy kỹ thuật và quan niệm thẩm mỹ được đưa vào một phương tiện thanh toán đặc biệt của thời kỳ đó.

Điều đáng chú ý nhất nằm ở cách triều đình buộc người dân phải sử dụng loại tiền mới. Sau khi phát hành Thông Bảo Hội Sao, nhà nước cấm lưu hành tiền đồng, yêu cầu người dân nộp tiền kim loại về kho. Người nào cố tình cất giữ hoặc sử dụng tiền đồng cũng bị xử phạt rất nặng, tương tự người làm tiền giả. Kẻ làm tiền giả có thể bị xử tử và ruộng đất, tài sản bị tịch thu.

Chính sách này tiếp tục được đẩy mạnh khi Hồ Quý Ly lập ra nhà Hồ vào năm 1400. Sau khi đổi quốc hiệu thành Đại Ngu, ông tiếp tục duy trì và mở rộng việc sử dụng tiền giấy. Cuộc cải cách tiền tệ khi ấy không chỉ nhằm thay đổi phương thức thanh toán mà còn phục vụ những mục tiêu tài chính của triều đình. Khi tiền đồng được thu hồi, một lượng kim loại đáng kể có thể được đưa về nhà nước để phục vụ các nhu cầu khác, trong đó có việc chế tạo vũ khí. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết nhà Hồ đồng thời đẩy mạnh cải tiến kỹ thuật quân sự, trong đó có việc chế tạo súng lớn thần cơ.

Trên lý thuyết, tiền giấy có không ít ưu điểm. So với việc phải mang theo một lượng lớn tiền đồng nặng nề khi giao dịch, giấy nhẹ hơn rất nhiều, thuận tiện cho vận chuyển và trao đổi. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng nhận định việc phát hành tiền giấy đáp ứng một số nhu cầu của hoạt động giao thương, đồng thời giúp nhà nước tiết kiệm lượng đồng vốn có thể sử dụng cho những mục đích khác.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ tiền tệ không chỉ là một vật có thể in ra. Một tờ giấy chỉ thực sự trở thành tiền khi người sử dụng tin rằng nó có giá trị và người khác cũng sẵn sàng nhận nó trong giao dịch. Đây lại chính là điều triều đình nhà Hồ gặp khó khăn.

Trong xã hội Đại Việt lúc bấy giờ, tiền đồng đã có lịch sử lưu thông lâu dài. Người dân đã quen với việc nhìn thấy, cầm nắm và trao đổi bằng những đồng tiền kim loại có giá trị vật chất cụ thể. Trong khi đó, tiền giấy là một khái niệm hoàn toàn mới. Việc triều đình không cho người dân tự do lựa chọn mà đồng thời cấm tiền đồng và áp dụng hình phạt nặng khiến niềm tin vào loại tiền mới càng khó hình thành. GS Đỗ Văn Ninh, trong nghiên cứu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại, cho rằng việc áp dụng tiền giấy khi cơ sở kinh tế và thương mại của Đại Việt chưa thực sự đòi hỏi đã khiến chính sách phải dựa nhiều vào sự cưỡng chế của pháp luật.

Khi người dân không muốn dùng tiền giấy nhưng lại bị cấm sử dụng tiền đồng, một hệ quả khá đặc biệt xuất hiện: ở một số nơi, người dân quay sang trao đổi trực tiếp bằng hàng hóa. Thay vì dùng loại tiền mà họ không tin tưởng, họ tìm cách giao dịch theo phương thức hàng đổi hàng. Nhà nước thậm chí phải đặt ra những quy định nhằm ép tiền giấy tiếp tục được lưu thông.

Một vấn đề khác cũng được đặt ra là khả năng kiểm soát tiền giả. Trong điều kiện kỹ thuật in ấn của thế kỷ XIV chưa thể có những công nghệ chống làm giả như ngày nay, việc bảo đảm một tờ tiền giấy thật hay giả không hề đơn giản. Sử sách ghi nhận ngay trong thời gian tiền giấy được lưu hành đã xuất hiện trường hợp làm tiền giả. Năm 1399, Đại Việt sử ký toàn thư chép việc Nguyễn Nhữ Cái trốn vào núi Thiết Sơn làm giả tiền giấy để sử dụng.

Dù vậy, cần thận trọng với một số mô tả phổ biến cho rằng tiền giấy Thông Bảo Hội Sao “chỉ cần gặp nước là mất giá” hay chính việc mực in bị nhòe là nguyên nhân trực tiếp khiến cải cách thất bại. Hiện nay, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết chưa tìm được hiện vật tiền giấy Thông Bảo Hội Sao nguyên bản, nên kích thước, chất lượng giấy và kỹ thuật in thực tế của loại tiền này không thể xác định chắc chắn chỉ từ những mô tả truyền miệng. Những thông tin về tiền giấy chủ yếu được biết qua các ghi chép lịch sử.

Điều có thể khẳng định là cuộc cải cách tiền tệ này không đạt được sự chấp nhận rộng rãi như triều đình mong muốn. Sau khi nhà Hồ sụp đổ trước cuộc xâm lược của nhà Minh năm 1407, tiền giấy cũng nhanh chóng mất vai trò. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận tiền giấy do Hồ Quý Ly phát hành còn được nhắc tới trong những năm sau đó, nhưng đến thời Lê Thái Tổ, nhà vua không chấp nhận việc khôi phục loại tiền này và quay trở lại chế độ sử dụng tiền đồng.

Điều này cũng có nghĩa là mốc năm 1403 thường được nhắc tới như thời điểm tiền giấy “bị bãi bỏ” cần được hiểu thận trọng. Các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho thấy tiền giấy vẫn gắn với nhà Hồ cho tới khi triều đại này chấm dứt vào năm 1407; sau đó, ảnh hưởng của nó còn được nhắc tới dưới thời Lê Thái Tổ trước khi chế độ tiền giấy bị từ chối và tiền đồng được khôi phục.

Nhìn từ hiện tại, việc phát hành tiền giấy của cuối thế kỷ XIV rõ ràng là một ý tưởng táo bạo. Nhưng câu chuyện Thông Bảo Hội Sao cũng cho thấy một bài học thú vị khi một cải cách dù mới mẻ đến đâu vẫn cần được đặt trong điều kiện kinh tế, thương mại và tâm lý xã hội cụ thể. Không thể chỉ bằng một mệnh lệnh hành chính khiến người dân lập tức tin vào một loại tiền hoàn toàn mới.

Hồ Quý Ly là nhân vật gắn bó chặt chẽ với cuộc cải cách ấy, nhưng ông không phải người đầu tiên đề xuất ý tưởng tiền giấy và cũng chưa phải vua khi loại tiền này lần đầu được phát hành. Điều khiến tên tuổi ông được nhắc đến nhiều nhất là việc ông tiếp tục thúc đẩy và áp dụng rộng rãi chính sách này sau khi lập nhà Hồ.

Tổng hợp