Thái tử duy nhất trong sử Việt lên ngôi dù không phải con ruột vua

Lý Thần Tông tên thật là Lý Dương Hoán, sinh năm 1116, là con trai của Sùng Hiền hầu và phu nhân họ Đỗ. Xét về huyết thống, ông không phải con ruột của vua Lý Nhân Tông mà là cháu gọi vị vua này bằng bác. Tuy nhiên, do Lý Nhân Tông không có con trai, Lý Dương Hoán được đưa vào cung nuôi dưỡng từ nhỏ, sau đó được lập làm Hoàng thái tử và trở thành người kế vị ngai vàng.

Đại Việt sử ký toàn thư ghi Lý Dương Hoán là “cháu gọi Thánh Tông bằng ông, gọi Nhân Tông bằng bác, con của Sùng Hiền hầu”. Khi Lý Nhân Tông qua đời, Lý Dương Hoán lên ngôi, trở thành vị vua thứ năm của triều Lý với miếu hiệu Lý Thần Tông. Điểm đặc biệt này khiến Lý Thần Tông trở thành vị vua duy nhất của nhà Lý được kế vị ngai vàng không phải theo cách vua cha truyền ngôi cho con ruột. Thay vào đó, ngai vàng được chuyển cho một người cháu trong hoàng tộc được lựa chọn và nuôi dưỡng từ trước.

Lý Thần Tông lên ngôi năm 1128 và trị vì trong 10 năm. Dù còn trẻ khi bắt đầu nắm quyền, ông được sử sách đánh giá là người có tư chất thông tuệ, độ lượng, biết sửa sang chính sự và trọng dụng người hiền tài.

Bên cạnh hoạt động quân sự, triều đình Lý Thần Tông cũng duy trì chính sách “ngụ binh ư nông”, cho binh lính thay phiên trở về sản xuất. Chính sách này giúp hạn chế ảnh hưởng của việc duy trì quân đội thường trực đối với nông nghiệp, vốn vẫn là nền tảng kinh tế quan trọng của Đại Việt thời bấy giờ.

Tuy nhiên, một quyết định khác của Lý Thần Tông lại trở thành điểm bị sử gia đời sau phê phán. Năm 1130, vua xuống chiếu yêu cầu con gái các quan chưa được lấy chồng trước, phải chờ qua đợt tuyển chọn vào hậu cung; những người không được tuyển mới có thể kết hôn.

Chiếu chỉ này sau đó nhận những lời bình luận gay gắt từ sử thần Lê Văn Hưu. Ông cho rằng việc kết hôn là chuyện hệ trọng của mỗi gia đình, nhà vua không nên lấy con gái của các quan trong triều làm đối tượng phải chờ đợi để phục vụ việc tuyển người vào cung. Các sử gia đời sau cũng tiếp tục nhắc lại sự kiện này như một quyết định gây tranh cãi trong thời Lý Thần Tông.

Nhưng sự kiện khiến Lý Thần Tông được nhắc đến nhiều nhất trong những câu chuyện về nhà Lý lại xảy ra vào năm 1136, khi ông bất ngờ mắc một căn bệnh kỳ lạ. Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi ngắn gọn rằng vua “bệnh nặng, chữa thuốc không khỏi”, sau đó một nhà sư tên Minh Không đã chữa khỏi cho vua và được phong làm Quốc sư.

Trong dân gian, câu chuyện về căn bệnh này lại được kể theo một cách hoàn toàn khác. Theo giai thoại, cơ thể Lý Thần Tông mọc đầy lông, tâm thần rối loạn, thường xuyên gầm rú như hổ. Triều đình sợ nhà vua làm hại người khác nên phải làm một chiếc cũi để nhốt ông lại, đồng thời cho người đi khắp nơi tìm thầy thuốc có thể chữa bệnh.

Có nguồn kể chiếc cũi được làm bằng vàng, trong khi cách kể phổ biến khác gọi là cũi sắt. Dù chi tiết chiếc cũi và chuyện “hóa hổ” không xuất hiện trong ghi chép chính sử, câu chuyện đã tồn tại lâu dài trong dân gian và trở thành một trong những giai thoại nổi tiếng nhất gắn với Lý Thần Tông.

Người được cho là đã chữa khỏi căn bệnh này là thiền sư Nguyễn Minh Không. Theo chính sử, sau khi Minh Không chữa bệnh thành công, Lý Thần Tông phong ông làm Quốc sư. Còn những câu chuyện dân gian về cách Minh Không chữa bệnh có thêm nhiều chi tiết kỳ bí, khiến sự kiện dần mang màu sắc huyền thoại.

Một số tài liệu hiện đại từng đưa ra giả thuyết rằng những biểu hiện “mọc đầy lông” trong giai thoại có thể liên quan đến chứng rậm lông, hay hypertrichosis. Tuy nhiên, đây chỉ là cách lý giải dựa trên mô tả truyền thuyết, không phải một chẩn đoán y khoa có thể xác nhận đối với một nhân vật sống cách đây gần một thiên niên kỷ.

Điều đáng chú ý là sau khi được chữa khỏi căn bệnh năm 1136, Lý Thần Tông vẫn tiếp tục trị vì thêm khoảng hai năm. Ông qua đời vào ngày 26 tháng 9 năm Mậu Ngọ, tức năm 1138, tại điện Vĩnh Quang. Theo cách tính tuổi của sử liệu, ông thọ 23 tuổi; nếu tính theo tuổi dương lịch hiện đại, ông mới khoảng 22 tuổi.

Lý Thần Tông qua đời khi còn rất trẻ, khép lại một triều đại kéo dài 10 năm. Sau khi ông mất, Hoàng thái tử Thiên Tộ lên ngôi khi mới khoảng 3 tuổi, niên hiệu là Lý Anh Tông.

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, VTC News)