Vị tể tướng đầu tiên trong lịch sử Việt Nam

Trong lịch sử Việt Nam thế kỷ X, Nguyễn Bặc là một trong những nhân vật gắn chặt với quá trình Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước và xây dựng nhà nước Đại Cồ Việt. Từ người bạn thuở nhỏ cùng chăn trâu, tập trận cờ lau ở vùng Hoa Lư, Nguyễn Bặc trở thành một trong những khai quốc công thần quan trọng nhất của triều Đinh và được phong những chức vị cao nhất trong triều đình.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Nguyễn Bặc sinh năm 924 tại làng Đại Hữu, châu Đại Hoàng, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Ông là con trai của Nguyễn Thước, một nha tướng dưới quyền Dương Đình Nghệ. Nguyễn Bặc cùng tuổi và cùng quê với Đinh Bộ Lĩnh. Hai người lớn lên trong cùng một vùng đất và từ nhỏ đã có mối quan hệ thân thiết.

Những câu chuyện về tuổi thơ của Đinh Bộ Lĩnh thường nhắc đến hình ảnh “cờ lau tập trận”, nhưng Nguyễn Bặc cũng là một trong những người bạn xuất hiện bên cạnh vị thủ lĩnh tương lai. Cùng với Đinh Điền, Trịnh Tú và Lưu Cơ, Nguyễn Bặc từng cùng Đinh Bộ Lĩnh chăn trâu, chia phe tập đánh trận. Khi trưởng thành, nhóm bạn này tiếp tục sát cánh bên nhau trong những năm tháng Đinh Bộ Lĩnh gây dựng lực lượng ở Hoa Lư.

Đến giữa thế kỷ X, đất nước rơi vào tình trạng phân chia và cát cứ sau khi nhà Ngô suy yếu. Các thế lực địa phương lần lượt nổi lên, tranh giành quyền lực và hình thành thế lực của 12 sứ quân. Trong bối cảnh ấy, Đinh Bộ Lĩnh tập hợp lực lượng ở Hoa Lư và bắt đầu con đường thống nhất giang sơn. Nguyễn Bặc cũng trở thành một trong những tướng lĩnh chủ chốt đi theo ông.

Trong quá trình dẹp loạn, Nguyễn Bặc tham gia nhiều trận đánh lớn. Ông từng chỉ huy lực lượng buộc Phạm Bạch Hổ ở Đằng Châu, Ngô Nhật Khánh ở Đường Lâm và Ngô Dương Xí ở Bình Kiều phải quy thuận.

Một trong những trận đánh đáng chú ý là cuộc đối đầu với sứ quân Nguyễn Siêu ở Tây Phù Liệt, khu vực nay thuộc Thanh Trì, Hà Nội. Sau khi nhiều tướng được cử đi trước đó hy sinh trong chiến trận, Đinh Bộ Lĩnh thân chinh đem quân tiến đánh. Nguyễn Bặc được giao làm tiên phong và góp phần đánh tan lực lượng của Nguyễn Siêu vào năm 967.

Trong cuộc đánh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, Nguyễn Bặc cũng chỉ huy một cánh quân tiến đánh thành Trại Quyền ở khu vực Quốc Oai. Những chiến dịch liên tiếp giúp lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh từng bước thu phục hoặc đánh bại các thế lực cát cứ, đưa đất nước về một mối.

Năm 968, sau khi dẹp xong 12 sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu Đinh Tiên Hoàng, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và chọn Hoa Lư làm kinh đô. Nguyễn Bặc được phong là đệ nhất công thần.

Tuy nhiên, theo các tư liệu được lưu truyền, ông không nhận vị trí này mà xin nhường cho Đinh Điền, một người có quan hệ họ hàng với vua Đinh. Nguyễn Bặc đứng thứ hai trong nhóm “tứ trụ triều đình”, cùng Đinh Điền, Trịnh Tú và Lưu Cơ. Chi tiết này thường được nhắc đến như một biểu hiện cho mối quan hệ thân thiết giữa những người cùng gây dựng cơ nghiệp với Đinh Bộ Lĩnh từ buổi đầu.

Đến năm 971, Nguyễn Bặc được Đinh Tiên Hoàng phong các chức Khai quốc công thần, Phụ quốc, Thừa tướng, Thái tể, Định Quốc Công. Với chức Thừa tướng, Thái tể, ông thường được các tài liệu lịch sử và hậu thế xem là vị tể tướng đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Vai trò của Nguyễn Bặc khi ấy không chỉ nằm trên chiến trường. Sau khi Đại Cồ Việt được thành lập, triều Đinh phải nhanh chóng xây dựng một bộ máy chính quyền thống nhất sau nhiều năm đất nước phân chia. Nguyễn Bặc cùng các công thần khác tham gia củng cố chính quyền trung ương, xây dựng thành quách, cung điện, tổ chức triều nghi và ổn định đời sống trong nước.

Ông cũng góp phần vào công việc quân sự và đối ngoại của nhà Đinh. Trong bối cảnh Đại Cồ Việt phải duy trì quan hệ với nhà Tống ở phương Bắc, triều đình từng bước thiết lập quan hệ ngoại giao trên cơ sở một quốc gia độc lập, tự chủ. Về quân sự, nhà Đinh tổ chức lực lượng thành các đạo quân, củng cố khả năng phòng thủ trước nguy cơ từ bên ngoài.

Những năm tháng ấy là giai đoạn Nguyễn Bặc chuyển từ một vị tướng chinh chiến sang một đại thần tham gia trực tiếp vào việc xây dựng nhà nước. Từ một người cùng Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn, ông trở thành một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho bộ máy chính quyền của Đại Cồ Việt.

Thế nhưng, triều Đinh tồn tại không lâu. Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị sát hại. Người kế vị là Đinh Toàn, tức Đinh Phế Đế, khi ấy còn nhỏ. Nguyễn Bặc cùng Đinh Điền được giao làm phụ chính. Trong hoàn cảnh quyền lực triều đình biến động, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn dần nắm giữ thực quyền. Trước nguy cơ nhà Đinh mất quyền kiểm soát, Nguyễn Bặc, Đinh Điền và Phạm Hạp đã tập hợp lực lượng chống lại Lê Hoàn.

Cuộc khởi binh cuối cùng thất bại. Nguyễn Bặc bị bắt và qua đời năm 979, khi mới 56 tuổi. Cái chết của ông khép lại cuộc đời của một công thần đã dành phần lớn những năm tháng trưởng thành để đi cùng nhà Đinh, từ những trận đánh dẹp sứ quân cho đến quá trình xây dựng chính quyền Đại Cồ Việt.

Sau khi Nguyễn Bặc qua đời, thi hài ông được đưa về an táng tại khu vực Đàm thôn, trên bãi đất ven sông Chanh, ngoại vi thành Hoa Lư. Về sau, nhiều địa phương lập đền, đình thờ ông. Những nơi thờ vua Đinh cũng thường phối thờ Nguyễn Bặc và Đinh Điền, ghi nhớ công lao của những người đã cùng Đinh Bộ Lĩnh gây dựng triều đại.

Tại Ninh Bình, nơi gắn với sự nghiệp của nhà Đinh, Nguyễn Bặc được thờ tại nhiều di tích. Một số địa phương còn suy tôn ông là thành hoàng. Đình Ba Dân ở xã Thanh Trì, Hà Nội cũng thờ ông và được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử từ năm 1994.

Hằng năm, tại nhiều nơi thờ tự, người dân tổ chức ngày giỗ Nguyễn Bặc để tưởng nhớ vị công thần của triều Đinh. Hình ảnh ông trong ký ức dân gian vì thế không chỉ gắn với những trận đánh dẹp 12 sứ quân mà còn với vai trò của một đại thần đã góp phần xây dựng nhà nước Đại Cồ Việt trong những năm đầu độc lập.

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, VTC News)