Vì sao Phú Thọ từng cấm trồng loài cây "sét đánh không chết", cổ thụ hơn 350 tuổi ở Tây Ninh, Singapore có 2 cây di sản?
Thậm chí, mủ của loài cây này còn được dùng để pha nước giải khát.
- Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây có hoa vàng đẹp mắt, hạt chứa 62% dầu, được nghiên cứu sản xuất nhiên liệu sinh học?
- Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây "khỉ cũng không dám leo", quả bắn hạt với tốc độ hơn 250 km/h, bay xa tới 45 m?
- Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây có quả dùng đánh bóng vàng bạc, 3 hợp chất mới lần đầu tiên được Việt Nam công bố?
Ở Philippines, cây trôm được lấy tên đặt cho một thị trấn, nhưng hoa của nó cũng khiến du khách tại quần đảo Hundred Islands than phiền vì mùi khó chịu. Trong khi đó, người Indonesia lại dùng hạt trôm làm gia vị, vỏ làm đồ chơi cho trẻ em.
Vì sao Phú Thọ từng cấm trồng cây trôm?
Trong Phụ lục III ban hành kèm Quyết định 38/2025/QĐ-UBND ngày 19/9/2025, UBND tỉnh Phú Thọ đưa cây trôm vào danh mục 16 loài cây cấm trồng tại khu vực công cộng trong đô thị. Lý do được ghi rõ là "Quả to, hoa có mùi".
Phú Thọ từng cấm trồng cây trôm vì quả to, hoa có mùi - Ảnh: wikimedia
Quy định về cây xanh đô thị tại Phú Thọ sau đó có sự thay đổi. Từ ngày 1/1/2026, Quyết định 130/2025/QĐ-UBND bãi bỏ Chương VII về quản lý cây xanh đô thị trong quy định năm 2025. Đến ngày 22/10/2026, UBND tỉnh ban hành Quyết định 3675/QĐ-UBND về danh mục cây xanh sử dụng công cộng trên địa bàn, chuyển trọng tâm sang việc lựa chọn các loài cây phù hợp để trồng tại khu vực công cộng.
Trôm có tên khoa học Sterculia foetida L., thuộc nhóm cây thân gỗ lớn. Quả chín có màu đỏ, vỏ dày, bên trong chứa những hạt đen bóng. Khi rụng xuống đường phố, quả có thể gây bất tiện cho người đi lại và công tác vệ sinh. Trong khi đó, hoa trôm tỏa ra mùi hôi khó chịu, nhất là khi nở thành từng chùm.
Đặc điểm này còn được thể hiện ngay trong tên khoa học của cây. Theo Cơ quan Quản lý công viên quốc gia Singapore (NParks), tên chi Sterculia bắt nguồn từ Sterculius, vị thần gắn với phân bón trong thần thoại La Mã. Còn foetida trong tiếng Latin có nghĩa là có mùi hôi. Mặc dù có tên gọi như vậy nhưng trôm vẫn được trồng và bảo tồn tại nhiều quốc gia.
Cổ thụ hơn 350 tuổi bị sét đánh vẫn sống, được công nhận là Cây Di sản Việt Nam
Trước cổng chùa Diêu Quang trên đường Lương Văn Chấn, phường Khánh Hậu, tỉnh Tây Ninh có một cây trôm cổ thụ đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. Cây mọc tại địa bàn TP Tân An, tỉnh Long An (cũ). Người dân địa phương quen gọi đây là "lão trôm", gắn với lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ.
Cây trôm Khánh Hậu từng bị sét đánh trúng - Ảnh: Ông Pếp
Theo hồ sơ của Hội Sinh vật cảnh tỉnh Long An trước đây, cây có chu vi thân 8,5 m ở độ cao 1,3 m tính từ mặt đất. Phần gốc tiếp đất có chu vi hơn 12 m, tán rộng 32,5 m và chiều cao đạt 25,5 m. Những bộ rễ nổi lên, uốn lượn trên mặt đất tạo nên dáng vẻ đặc biệt của cổ thụ. Ngày 30/12/2016, cây trôm Khánh Hậu chính thức được công nhận là Cây Di sản Việt Nam.
Điều khiến nhiều người nhớ đến "lão trôm" là câu chuyện bị sét đánh không chết. Theo Báo Tuổi Trẻ, năm 2013, một tia sét đánh trúng phần ngọn, làm tróc vỏ và cháy sém một nhánh lớn. Người dân lo cây sẽ chết vì trước đó một cây sao trong sân chùa cũng bị sét đánh chết. Nhưng chỉ nhánh bị ảnh hưởng chết khô, phần còn lại của cổ thụ vẫn tiếp tục phát triển.
Đến năm 2021, cây lại có dấu hiệu suy kiệt, lá rụng nhiều khiến người dân lo lắng. Nguyên nhân được xác định là tình trạng thiếu nước khi khu vực quanh gốc bị bê tông hóa. Sau khi được chăm sóc, cây hồi phục. Những người sống quanh chùa còn giữ tập quán không khai thác mủ, bởi họ xem cổ thụ là một phần ký ức và đời sống tinh thần của địa phương.
Singapore công nhận hai cây trôm là di sản
Không chỉ Việt Nam, Singapore cũng lưu giữ những cây trôm lâu năm. Cơ quan Quản lý công viên quốc gia Singapore ghi nhận hai cây Sterculia foetida trong danh sách cây di sản tại Vườn Bách thảo Singapore. Một cây được công nhận năm 2016, cao 20,8 m, chu vi thân 3,02 m. Cây còn lại được công nhận năm 2019, cao 33,8 m, với chu vi thân được hồ sơ hiện tại ghi nhận là 6,5 m.
Cây trôm di sản ở Singapore - Ảnh: gardenexplorer
Cây được công nhận năm 2019 có câu chuyện đặc biệt. Cây vốn mọc ở khu Vườn Kinh tế cũ và được chuyển sang vị trí hiện tại trước năm 1920, khi khu đất ban đầu được dành cho việc xây dựng Raffles College. Cây đã hơn 100 năm tuổi, hiện nằm tại khu vườn ươm của Vườn Lan quốc gia và không mở cửa cho công chúng tiếp cận trực tiếp. Singapore vẫn công nhận giá trị di sản của loài cây có hoa mang mùi khó chịu, đồng thời chọn không gian gìn giữ phù hợp.
Philippines có thị trấn mang tên trôm và đảo du lịch từng khổ vì mùi hoa
Ở Philippines, cây trôm có tên địa phương là bangar hoặc kalumpang. Trang thông tin của chính quyền tỉnh La Union cho biết thị trấn Bangar được đặt tên theo loài cây từng mọc nhiều tại đây. Quả cây trước kia được dùng tạo màu cho nghề dệt vải inabel, trong khi nhiều gia đình vẫn giữ nghề dệt thủ công bằng khung cửi gỗ.
Nghề dệt tại Bangar, Philippines - Ảnh: nationalgeographic
Nhưng cùng tên gọi bangar, có nơi lại nhắc đến cây vì mùi hoa. Năm 2013, Philippine Daily Inquirer phản ánh hoa của Sterculia foetida gây mùi khó chịu tại khu du lịch Hundred Islands ở thành phố Alaminos. Theo nhân viên du lịch được báo dẫn lời, mùa hoa từ tháng 3 đến tháng 5 trùng với thời gian cao điểm đón khách, khiến trải nghiệm tham quan bị ảnh hưởng.
Ngoài mùi hoa, vỏ hạt của trôm còn được người dân Philippines biết đến như một nguyên liệu làm đồ trang trí. Một tư liệu thực vật do chương trình PROSEA biên soạn ghi nhận hạt có thể ép dầu thắp sáng, còn gỗ được dùng làm vách, trần và thùng đóng hàng.
Indonesia: Hạt trôm thành gia vị, con quay và chiếc còi của trẻ em
Tại đảo Sumbawa của Indonesia, cây trôm được gọi là kepuh. Một nghiên cứu về tập quán người Samawa, công bố năm 2022 trên tạp chí Jurnal Ilmu-Ilmu Kehutanan, ghi nhận hạt được rang, giã rồi trộn thành loại gia vị gọi là sira wir. Người địa phương dùng gia vị này trong nhiều món ăn và có nơi bán theo túi nhỏ ở chợ. Hạt cũng được chế biến thành món ăn vặt trong tập quán được nghiên cứu.
Trong trò chơi dân gian, hạt trôm có đời sống khác hẳn. Trẻ em Sumbawa dùng hạt làm con quay, thi xem chiếc nào quay lâu hơn. Khi khoét rỗng ruột hạt, các em còn tạo được chiếc còi nhỏ phát tiếng kêu. Vỏ quả được tận dụng trong trò chơi ném từ một khoảng cách nhất định. Những vật liệu giản dị ấy gợi nhớ cách trẻ em Việt Nam trước đây sáng tạo đồ chơi từ quả và hạt cây quanh nhà.
Nghiên cứu tại Sumbawa cũng ghi nhận trôm có mặt trong các nghi lễ trưởng thành, cưới hỏi và lễ mừng của gia đình. Một loại đèn hoặc nến truyền thống gọi là dila lilit dùng nguyên liệu có nguồn gốc từ cây kepuh. Trong tư liệu thực vật Đông Nam Á, vỏ quả trôm còn được ghi nhận đã có thời dùng trong bể nhuộm vải batik.
Tuy nhiên, PROSEA lưu ý hạt tươi có thể gây hại. Người đọc không nên tự hái hạt để ăn hay làm theo cách chế biến truyền miệng; còn mủ trôm dùng pha đồ uống cần được mua từ nguồn bảo đảm vệ sinh và ngâm nở hoàn toàn trước khi sử dụng.