Vì sao người Việt có câu "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi"?
Muối là thứ gia vị quen thuộc trong căn bếp, còn vôi từng gắn bó với việc xây dựng, sửa sang nhà cửa và tục ăn trầu của người Việt.
“Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” là câu nói dân gian gắn với tập quán sinh hoạt của người Việt, đặc biệt phổ biến ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Theo đó, vào sáng mùng 1 Tết, nhiều gia đình có thói quen mua một túi muối nhỏ mang về nhà, còn vôi thường được mua vào những ngày cuối năm để phục vụ việc sửa sang, quét dọn nhà cửa.
Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính trong cuốn Bách khoa thư làng Việt cổ truyền, có nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc của câu tục ngữ này. Một trong những cách lý giải là câu nói ban đầu chỉ đơn giản như lời nhắc, hoặc tự nhắc, người đi chợ nhớ mua đủ những mặt hàng thiết yếu phục vụ sinh hoạt trong dịp Tết, trong đó có muối và vôi. Qua thời gian, lời nhắc ấy dần trở thành quan niệm dân gian rồi được duy trì như một tục lệ.
Bên cạnh cách lý giải về nhu cầu mua sắm, muối và vôi còn mang những ý nghĩa biểu tượng trong đời sống tinh thần của người Việt. Muối có vị mặn, thường được liên tưởng đến sự đậm đà, bền chặt và gắn bó. Bởi vậy, mua muối vào đầu năm không chỉ đơn thuần để bổ sung gia vị trong nhà mà còn gửi gắm mong ước về một năm mới gia đình hòa thuận, tình cảm vợ chồng, con cái thêm gắn kết, cuộc sống đủ đầy.
Trong quan niệm dân gian, muối còn được cho là có khả năng chống xú uế, xua đuổi tà khí và đem lại may mắn. Vì thế, vào sáng mùng 1 Tết, hình ảnh những người bán muối rong xuất hiện trên đường làng, ngõ phố, đặc biệt ở miền Bắc, từng trở thành một nét quen thuộc. Người mua thường chọn một túi muối nhỏ mang về nhà như cách lấy lộc đầu năm.
Nếu muối gắn với vị mặn mà và sự gắn kết thì vôi lại mang ý nghĩa làm sạch, sửa sang và đổi mới. Vào dịp cuối năm, người dân mua vôi để quét lại tường nhà, cổng ngõ, làm cho không gian sống sáng sủa, tươm tất hơn trước khi đón năm mới. Một số nơi còn có tục rắc vôi bột quanh nhà, góc vườn hoặc khu vực đặt cây nêu với quan niệm xua đuổi những điều không may, ngăn tà ma quấy nhiễu. Trong cuốn Hội hè lễ Tết của người Việt, học giả Nguyễn Văn Huyên cũng đề cập đến quan niệm dùng vôi để trừ tà, bảo vệ không gian gia đình.

(Ảnh minh họa)
Một cách giải thích khác liên quan đến tục ăn trầu của người Việt xưa. Vôi là thành phần không thể thiếu khi têm trầu, thường được đựng trong vật dụng bằng sành sứ gọi là “ông bình vôi”. Bình vôi từng là vật dụng quen thuộc trong nhiều gia đình, gắn với không ít tập quán và kiêng kỵ dân gian. Vì vậy, việc mua vôi vào cuối năm cũng được liên hệ với nhu cầu bổ sung vôi cho bình để sử dụng trong những ngày Tết và thời gian tiếp theo.
Ngoài ra, người xưa còn có quan niệm kiêng mua vôi vào đầu năm bởi màu trắng của vôi gắn với cách nói “bạc như vôi”, hàm ý sự bạc bẽo, thiếu thủy chung. Vì thế, mua muối đầu năm được xem là cách đón sự mặn mà, còn mua vôi cuối năm là để khép lại những điều cũ, không may mắn trước khi bước sang năm mới. Tuy nhiên, đây là cách diễn giải theo tín niệm dân gian, không phải căn cứ xác định nguồn gốc duy nhất của tục lệ.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Huỳnh Ngọc Trảng từng đưa ra một cách đọc khác: câu nói có thể được hiểu là “đầu năm buôn muối, cuối năm buôn vôi”, gắn với kinh nghiệm làm ăn của người buôn bán. Theo cách lý giải này, muối có nhu cầu tiêu thụ cao trong những ngày Tết, còn vôi được mua nhiều vào dịp cuối năm khi các gia đình sửa sang, trang hoàng nhà cửa. Đây là một góc nhìn khác về câu tục ngữ, bên cạnh cách giải thích dựa trên tập quán mua sắm trong gia đình.
Dù được lý giải theo góc độ sinh hoạt, tín ngưỡng hay kinh nghiệm buôn bán, câu “đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” vẫn cho thấy cách người Việt gửi gắm mong ước vào những vật dụng rất đỗi bình thường. Một chút muối đầu năm tượng trưng cho tình cảm mặn mà, sự đủ đầy; chút vôi cuối năm gợi việc dọn dẹp, sửa sang và khép lại những điều cũ.
Tổng hợp