Tại sao người Việt nói "chín người mười ý" mà không phải "mười người chín ý"?

Trong giao tiếp hằng ngày, “chín người mười ý” thường được dùng khi một nhóm người cùng bàn bạc về một vấn đề nhưng mỗi người lại có một cách nhìn, một quan điểm riêng. Càng nhiều ý kiến xuất hiện, việc tìm được tiếng nói chung càng trở nên khó khăn. Điều thú vị là thành ngữ không sử dụng hai con số bằng nhau, mà đặt “mười ý” bên cạnh “chín người”, tạo ra cảm giác số ý kiến còn nhiều hơn số người tham gia.

Theo nghiên cứu Ngữ nghĩa của từ chỉ con số trong tiếng Hán và tiếng Việt: Trường hợp số 9 của Phạm Ngọc Hàm, giảng viên Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội, những con số trong tiếng Việt không chỉ được sử dụng với nghĩa đếm thông thường mà còn có thể mang ý nghĩa biểu trưng trong các thành ngữ, cách nói cố định. Tác giả chỉ ra rằng số 9 trong tiếng Việt có thể mang tính ước lệ, biểu thị số lượng nhiều; khi kết hợp với số 10 trong những cụm như “chín người mười ý”, nó góp phần diễn tả sự pha tạp, lẫn lộn và thiếu thống nhất.

Như vậy, “chín người” không nhất thiết chỉ đúng một nhóm có chín thành viên, còn “mười ý” cũng không phải phép thống kê chính xác số lượng quan điểm. Hai con số được sử dụng theo nghĩa biểu trưng, giúp người nói nhấn mạnh sự khác biệt trong suy nghĩ của nhiều người. Đặc biệt, việc số ý kiến được đặt ở mức nhiều hơn số người khiến cách diễn đạt trở nên giàu hình ảnh: không chỉ mỗi người một ý, mà thậm chí có người còn có hơn một ý kiến.

Vậy tại sao lại là “chín người mười ý”, chứ không phải “mười người chín ý”? Nghiên cứu của Phạm Ngọc Hàm cho thấy tổ hợp số 9 và số 10 trong tiếng Việt có những cách kết hợp mang ý nghĩa biểu trưng riêng. Chẳng hạn, “chín đợi mười chờ” gợi sự chờ đợi lâu dài, “chín tháng mười ngày” chỉ khoảng thời gian mang thai theo cách nói quen thuộc, còn “chín người mười ý” diễn tả sự đa dạng, không thống nhất.

Tuy nhiên, chưa có căn cứ để khẳng định người xưa chủ ý chọn “chín người mười ý” chỉ vì muốn số ý kiến nhiều hơn số người đúng một đơn vị, hay có một quy tắc ngữ pháp bắt buộc phải đặt số 9 trước số 10. Đây trước hết là một thành ngữ đã ổn định trong thói quen sử dụng tiếng Việt. Theo nghiên cứu về biến thể thành ngữ của các tác giả Trần Thị Lam Thủy và Ngô Hải Quân, thành ngữ vốn có cấu trúc tương đối ổn định, dù trong giao tiếp vẫn có thể xuất hiện những biến đổi về thành tố và trật tự.

Bởi vậy, nếu đổi thành “mười người chín ý”, người nghe vẫn có thể đoán được điều người nói muốn diễn đạt, nhưng đó không còn là cách kết hợp quen thuộc của thành ngữ. “Chín người mười ý” đã trở thành một tổ hợp có sẵn trong tiếng Việt, được lưu truyền và sử dụng qua nhiều thế hệ.