Vì sao chuỗi cà phê Katinat mang tên một con phố chỉ dài 670 m ở TP.HCM và chọn mở quán đầu tiên ngay trên con phố đó?

Những người đi bộ trên đường Đồng Khởi hôm nay hiếm khi nghĩ rằng họ đang đi trên một trong những con đường lâu đời nhất của thành phố. Con đường chỉ dài khoảng 670 mét, chạy thẳng một mạch từ Nhà thờ Đức Bà xuống tới Bến Bạch Đằng. Một số tài liệu khác ghi là 630 mét, nhưng con số chênh nhau chút ít ấy không làm phai mờ cách gọi "630 mét vàng ngọc" đã thành quen thuộc với người Sài Gòn xưa.

Tuyến đường này đã có từ trước khi người Pháp quy hoạch lại thành phố. Theo học giả Vương Hồng Sển, đầu đường phía sông Sài Gòn từng được gọi là Bến Ngự vì các vua nhà Nguyễn hay nghỉ chân ở đó. Khi người Pháp tiến vào Sài Gòn, họ dựng lại bản đồ đô thị và giữ lại trục đường này. Trước năm 1865, nó cùng 25 con đường khác chỉ mang số thứ tự từ 1 đến 26, và nó chính là con đường số 16.

Cái tên đến từ một chiến hạm

Vào ngày đầu tiên của tháng 2 năm 1865, Đề đốc De La Grandière quyết định đặt tên cho từng con đường, và đường số 16 chính thức trở thành Catinat. Nhiều người vẫn thường đoán rằng đó là tên một viên toàn quyền hay thống đốc nào đó, vì Sài Gòn thời thuộc địa có rất nhiều con đường mang tên quan chức như vậy.

Thực ra gốc tích của cái tên này phức tạp hơn. Catinat vốn là tên một vị thống chế của nước Pháp thời vua Louis XIV, về sau được đặt cho một chiến hạm. Chiếc tàu hộ tống ấy từng tham gia pháo kích Đà Nẵng năm 1858 và tấn công Sài Gòn năm 1859. Vì vậy con đường mang tên con tàu, còn con tàu lại mang tên vị thống chế. Hai lớp ý nghĩa ấy nằm xếp chồng lên nhau trong một cái tên mà nhiều thế hệ người dân đã đọc đến quen miệng.

Việc dùng tên một chiến hạm để đặt cho đại lộ đẹp nhất thành phố cũng cho thấy cách người Pháp nhìn Sài Gòn xưa. Họ ví Catinat với đại lộ Canebière của thành phố Marseille, nơi tập trung những cửa hàng sang trọng bậc nhất và là chốn dạo chơi của giới thượng lưu thuộc địa. Nhà báo Pháp Lucien Bodard từng gọi nó là cuống rốn của Sài Gòn, nơi diễn ra mọi sinh hoạt của thế giới thuộc địa lúc bấy giờ.

Con phố của những điều đầu tiên

Hiệu thuốc tây đầu tiên của Sài Gòn xưa nằm ngay góc đường Catinat và Bonard, khai trương vào năm 1865. Bước sang đầu thế kỷ 20, bức tranh thương mại nơi đây đã dày dặn hơn nhiều. Trụ sở công ty Denis Frères chiếm cả một góc Catinat và đường Vannier. Xung quanh đó là hàng loạt tiệm may đo, tiệm sửa giày, cửa hàng nữ trang và tạp hóa của người Hoa, người Ấn và người Việt.

Niên giám các năm từ 1907 đến 1909 còn ghi lại một chi tiết đáng chú ý, là tại số 6 Catinat có tiệm cà phê của ông Lương Trung. Giữa một con phố mà phần lớn các cơ sở kinh doanh xa hoa đều thuộc về người Pháp, một người Việt đã mở quán cà phê ở đó từ hơn một thế kỷ trước. Cà phê vì thế đã có mặt trên con đường này từ rất sớm, lâu trước khi bất kỳ chuỗi đồ uống nào ra đời.

Rồi thời gian trôi qua, lại có thêm những địa chỉ trở thành huyền thoại. Khách sạn Continental với quầy bar tầng trệt luôn tấp nập. Hay khách sạn Majestic ở số 1, nơi nhân vật Fowler trong tiểu thuyết The Quiet American của nhà văn Graham Greene thường tìm đến uống cocktail trên sân thượng. Thế hệ người Sài Gòn lớn lên sau đó thì nhớ quán cà phê La Pagode, tiệm kem Brodard, phòng trà Tự Do và quán bánh ngọt Givral.

Sự ra đời của một chuỗi cà phê mang tên con phố

Giữa thập niên 1950, chính quyền Sài Gòn đổi tên Catinat thành Tự Do. Sau năm 1975, con đường mang tên Đồng Khởi như chúng ta vẫn gọi ngày nay.

Ngày nay đây vẫn là con phố có giá thuê mặt bằng đắt đỏ bậc nhất Việt Nam. Theo báo cáo Main Streets Across the World 2025 của Cushman & Wakefield, giá thuê trên đường Đồng Khởi vào khoảng 3.711 USD cho mỗi mét vuông trong một năm, xếp hạng 17 trên toàn thế giới.

Và ngay trên con phố ấy, vào năm 2016, có một quán cà phê mở cửa và lấy lại chính cái tên cũ của khu phố, chỉ đổi chữ C đầu thành chữ K. Cửa hàng đầu tiên của Katinat đặt tại số 91 Đồng Khởi. Theo lời kể của nhân viên chuỗi, chủ quán đã mở điểm đầu tiên trên con đường ấy rồi lấy luôn tên đường làm tên quán.

Gần mười năm sau, thương hiệu này có 93 cửa hàng theo báo cáo Modern Trade 2025 của Q&Me. Một số điểm bán vẫn nằm trên trục đường cũ, như cửa hàng ở số 158 Đồng Khởi, cách điểm đầu tiên khoảng 500 mét, hay điểm ngay bến Bạch Đằng. Tức là vẫn trong đúng trục đường từ Nhà thờ Đức Bà xuống bến sông mà người Pháp đã vạch ra từ năm 1865.

Nguồn tham khảo: VnExpress, Thanh Niên, Cushman & Wakefield và Q&Me.