Vị hoàng đế đầu tiên của nhà Trần trong sử Việt

Trần Thái Tông, tên húy là Trần Cảnh, sinh năm 1218, là con trai thứ của Trần Thừa, mẹ họ Lê. Cha ông từng làm quan dưới triều Lý, còn người chú họ Trần Thủ Độ giữ chức Điện tiền Chỉ huy sứ, có ảnh hưởng lớn trong triều đình những năm cuối của vương triều này.

Năm 8 tuổi, Trần Cảnh được đưa vào cung, giữ nhiệm vụ hầu cận Lý Chiêu Hoàng - nữ hoàng nhỏ tuổi và cũng là vị vua cuối cùng của nhà Lý. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Lý Chiêu Hoàng đem lòng yêu mến Trần Cảnh. Trong bối cảnh triều Lý suy yếu, Trần Thủ Độ từng bước sắp đặt để quyền lực chuyển sang tay họ Trần. Cuối năm 1225, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng, đưa Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế, mở đầu triều đại nhà Trần. Nhà vua lấy niên hiệu Kiến Trung, tôn cha là Trần Thừa làm Thái thượng hoàng và phong Trần Thủ Độ làm Thái sư.

Việc chuyển giao ngai vàng từ nhà Lý sang nhà Trần diễn ra khi Trần Cảnh còn rất trẻ. Từ một cậu bé được đưa vào cung hầu nữ hoàng, ông trở thành người đứng đầu quốc gia, đồng thời phải đối diện với những vấn đề lớn về củng cố quyền lực, tổ chức bộ máy cai trị và bảo vệ nền độc lập của Đại Việt.

Tuy nhiên, biến cố lớn trong cuộc đời Trần Thái Tông không chỉ nằm ở việc lên ngôi khi còn nhỏ tuổi mà còn ở cuộc hôn nhân với Lý Chiêu Hoàng. Sau hơn 10 năm chung sống, hai người không có người con sống sót để nối dõi. Trong bối cảnh triều đại mới cần củng cố sự kế thừa, Trần Thủ Độ cho rằng việc hoàng hậu không sinh được con trai có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của ngai vàng. Ông quyết định can thiệp vào hôn nhân của nhà vua, bất chấp những hệ lụy đối với các thành viên trong hoàng tộc.

Người được chọn thay Lý Chiêu Hoàng là Thuận Thiên công chúa, chị gái ruột của bà. Trớ trêu hơn, Thuận Thiên khi ấy đã là vợ của Trần Liễu - anh trai ruột của Trần Thái Tông và đang mang thai khoảng ba tháng. Theo sự sắp đặt của Trần Thủ Độ, nhà vua phế Lý Chiêu Hoàng khỏi ngôi hoàng hậu, lập Thuận Thiên làm hoàng hậu mới. Lý Chiêu Hoàng bị giáng xuống làm công chúa, còn cuộc hôn nhân của bà với Trần Thái Tông chấm dứt.

Việc bị ép bỏ người vợ từng nhường ngôi cho mình, sau đó cưới chính chị dâu đang mang thai, khiến Trần Thái Tông rơi vào tình thế giằng xé. Theo sử sách, nhà vua không đồng tình với sự sắp đặt này và từng rời kinh thành, lên núi Yên Tử tìm gặp quốc sư Phù Vân để bày tỏ ý định ở lại nơi cửa Phật.

Trần Thủ Độ không chấp nhận việc nhà vua rời bỏ kinh thành. Ông dẫn các quan lên núi tìm vua và tuyên bố: “Xa giá ở đâu tức là triều đình ở đó”, sau đó cho người cắm nêu, chuẩn bị xây dựng cung điện ngay tại nơi Trần Thái Tông đang ở. Trước sức ép của Thái sư và triều đình, nhà vua cuối cùng phải trở về kinh đô, chấp nhận cuộc hôn nhân với Thuận Thiên công chúa.

Câu chuyện này trở thành một trong những sự kiện gây tranh luận nhất trong lịch sử hoàng tộc nhà Trần. Lý Chiêu Hoàng và Thuận Thiên đều là con gái của vua Lý Huệ Tông và Linh từ quốc mẫu Trần Thị. Vì vậy, việc Trần Thái Tông bỏ người vợ cũ để cưới chị gái của bà không chỉ gây tổn thương cho những người trong cuộc mà còn đặt ra vấn đề về luân thường, đạo lý trong quan hệ gia đình.

Sử thần Phan Phu Tiên thời Lê sơ từng phê phán gay gắt sự việc này. Ông cho rằng Trần Thái Tông là vị vua khai sáng cơ nghiệp, lẽ ra phải nêu gương về phép tắc cho đời sau, nhưng lại nghe theo mưu của Trần Thủ Độ, lấy vợ của anh làm hoàng hậu, đi ngược những chuẩn mực đạo đức truyền thống. Lời bình cho thấy ngay trong cách nhìn của các sử gia thời sau, quyết định này đã để lại một dấu hỏi lớn về trách nhiệm của người đứng đầu quốc gia trước những chuẩn mực đạo lý.

Dẫu vậy, nếu nhìn rộng hơn, cuộc hôn nhân ấy cũng phản ánh cách quyền lực hoàng gia và lợi ích chính trị chi phối đời sống riêng tư trong giai đoạn đầu triều Trần. Với Trần Thủ Độ, việc bảo đảm người kế vị được xem là vấn đề liên quan trực tiếp đến sự tồn tại của triều đại. Nhưng cái giá của quyết định ấy lại là sự tan vỡ của cuộc hôn nhân giữa Trần Thái Tông và Lý Chiêu Hoàng, đồng thời đẩy Trần Liễu vào tình thế mất vợ ngay khi bà đang mang thai.

Sau biến cố, Trần Thái Tông và Thuận Thiên hoàng hậu có hai người con trai là Trần Hoảng và Trần Quang Khải. Trần Hoảng về sau được vua cha truyền ngôi, trở thành Trần Thánh Tông; Trần Quang Khải là một nhân vật quan trọng của triều Trần, có vai trò nổi bật trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông. Theo các danh sách phả hệ được lưu truyền, Trần Thái Tông có tổng cộng 14 người con, gồm 10 hoàng tử và 4 công chúa.

Bên cạnh những biến cố trong đời sống hoàng gia, Trần Thái Tông còn để lại dấu ấn trong việc tổ chức bộ máy nhà nước và phát triển giáo dục. Năm 1253, nhà vua đổi Quốc Tử Giám thành Quốc Học viện, mở rộng việc học và tạo điều kiện tiếp nhận cả con em thường dân có năng lực. Cũng trong thời kỳ này, triều đình cho tổ chức giảng dạy Tứ thư, Ngũ kinh và khôi phục khoa thi Tam giáo, phản ánh nỗ lực phát triển hoạt động học thuật trong xã hội Đại Việt.

Trong lĩnh vực quản lý, triều Trần từng bước kiện toàn hệ thống hành chính, tổ chức quan lại và quân đội. Nhà vua cũng quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, việc đào kênh, đắp đê và những biện pháp ứng phó khi xảy ra thiên tai. Những hoạt động này góp phần xây dựng nền tảng quản trị cho triều đại mới, trong bối cảnh đất nước vẫn phải đối diện với các mối đe dọa từ bên ngoài.

Năm 1258, quân Mông Cổ tiến vào Đại Việt dưới sự chỉ huy của Ngột Lương Hợp Thai. Trần Thái Tông trực tiếp cùng Thái tử Trần Hoảng chỉ huy quân đội chống giặc. Trước sức ép của đối phương, quân Trần có lúc phải rút lui chiến lược, sau đó tổ chức phản công và giành thắng lợi. Cuộc kháng chiến lần thứ nhất chống quân Mông Cổ kết thúc với việc quân xâm lược bị đánh bật khỏi Đại Việt, góp phần khẳng định khả năng tự chủ và sức mạnh của nhà nước Đại Việt dưới triều Trần.

Cũng trong năm 1258, sau 33 năm trị vì, Trần Thái Tông nhường ngôi cho con trai là Trần Hoảng, tức Trần Thánh Tông, rồi trở thành Thái thượng hoàng. Dù không còn trực tiếp giữ ngôi vua, ông vẫn cùng con điều hành việc nước. Cách truyền ngôi khi người kế vị đã trưởng thành, trong khi vua cha tiếp tục hỗ trợ và giám sát chính sự, dần trở thành một nét đặc trưng trong cơ chế cai trị của nhà Trần.

Sử thần Ngô Sĩ Liên từng nhận xét rằng gia pháp nhà Trần có điểm khác biệt khi vua cha lui về làm Thượng hoàng nhưng vẫn cùng vua con trông coi chính sự. Theo ông, việc truyền ngôi trước khi qua đời vừa giúp chuẩn bị cho sự kế vị, vừa tạo điều kiện để người kế nhiệm làm quen với việc điều hành đất nước dưới sự chỉ dẫn của vua cha.

Ngày 5/5/1277, Trần Thái Tông qua đời tại Vạn Thọ điện, thọ 58 tuổi, được an táng tại Chiêu Lăng. Ông là vị hoàng đế đầu tiên của triều Trần, người đặt nền móng cho một vương triều sau này có vai trò lớn trong lịch sử Việt Nam.

Cuộc đời Trần Thái Tông vì thế chứa đựng nhiều lớp đối lập khi ông lên ngôi nhờ được Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi, nhưng về sau lại bị đặt vào cuộc hôn nhân do quyền lực chính trị sắp đặt; từng muốn rời bỏ ngai vàng để tìm đến cửa Phật, nhưng cuối cùng vẫn trở lại kinh thành và trực tiếp điều hành đất nước. Bên cạnh những tranh cãi về đời tư, dấu ấn của ông còn nằm ở việc củng cố triều Trần, phát triển giáo dục, xây dựng cơ chế truyền ngôi và lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258.

Tổng hợp (Thời báo VHNT, VTC News)