Trước khi nghĩ đến chuyện "chữa lành", hãy nhìn xuống bụng mình: Có thể "thủ phạm" khiến bạn stress, mất ngủ lại nằm ở đường ruột

Bạn đã bao giờ rơi vào tình huống này? Sắp bước vào một kỳ thi, buổi thuyết trình hay cuộc họp quan trọng, dù cố giữ bình tĩnh nhưng dạ dày vẫn cồn cào, đầy hơi, đau bụng, thậm chí tiêu chảy. Hoặc cuộc sống chẳng có biến cố gì lớn, nhưng bạn vẫn thường xuyên mệt mỏi, mất ngủ, tâm trạng tụt dốc mà đi khám lại không phát hiện bệnh lý nào.

Đó không hẳn là "do tâm lý". Ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy não bộ và đường ruột luôn trò chuyện với nhau thông qua một hệ thống gọi là "trục não - ruột" (gut-brain axis) . Khi một bên gặp vấn đề, bên còn lại cũng nhanh chóng bị ảnh hưởng.

Đường ruột - "bộ não thứ hai" của cơ thể

Nhiều người nghĩ đường ruột chỉ có nhiệm vụ tiêu hóa thức ăn. Trên thực tế, đây là cơ quan sở hữu hệ thần kinh riêng với hàng trăm triệu tế bào thần kinh , vì vậy các nhà khoa học còn gọi nó là "bộ não thứ hai" .

Hệ thần kinh này có thể tự điều phối hoạt động tiêu hóa mà không cần nhận lệnh trực tiếp từ não bộ. Quan trọng hơn, nó liên tục gửi và nhận tín hiệu với não thông qua dây thần kinh phế vị, hormone và hệ miễn dịch.

Một điều ít ai biết là khoảng 90% serotonin - chất dẫn truyền thần kinh có vai trò điều hòa cảm xúc và giấc ngủ - được sản xuất tại đường ruột , chứ không phải trong não.

Bên cạnh đó, hàng nghìn tỷ vi khuẩn đường ruột cũng tham gia vào quá trình tạo ra các chất dẫn truyền thần kinh, góp phần ảnh hưởng đến tâm trạng, khả năng tập trung và chất lượng giấc ngủ.

Vì sao cứ lo lắng là bụng lại "biểu tình"?

Bạn có thể từng trải qua cảm giác đau bụng, buồn nôn hay tiêu chảy trước một kỳ thi hoặc buổi phỏng vấn xin việc.

Đó chính là lúc trục não - ruột đang hoạt động.

Khi não bộ nhận thấy cơ thể đang chịu áp lực, nó sẽ kích hoạt phản ứng căng thẳng và giải phóng hormone cortisol. Tín hiệu này nhanh chóng truyền xuống đường ruột thông qua dây thần kinh phế vị.

Kết quả là nhu động ruột bị rối loạn, dịch tiêu hóa thay đổi, dẫn đến hàng loạt triệu chứng như:

Đầy hơi, chướng bụng.

Đau dạ dày.

Chán ăn.

Táo bón hoặc tiêu chảy.

Hội chứng ruột kích thích bùng phát.

Nếu tình trạng căng thẳng kéo dài, cortisol còn làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, làm giảm số lượng lợi khuẩn và khiến hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột suy yếu. Đây là lý do nhiều người bị rối loạn tiêu hóa dai dẳng dù không tìm thấy tổn thương thực thể khi nội soi hay xét nghiệm.

Không chỉ não ảnh hưởng đến ruột, đường ruột cũng có thể "kéo tụt" tâm trạng

Nhiều người cho rằng buồn bã hay lo âu khiến dạ dày khó chịu. Điều đó đúng, nhưng chiều ngược lại cũng xảy ra.

Một hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng có thể tác động tiêu cực đến não bộ.

Chế độ ăn nhiều đường, thực phẩm chiên rán, đồ chế biến sẵn, thức khuya hoặc ăn uống thất thường đều có thể làm giảm số lượng lợi khuẩn và phá vỡ sự cân bằng của hệ vi sinh.

Khi đó, khả năng sản xuất serotonin và các chất chuyển hóa có lợi suy giảm. Đồng thời, các tín hiệu bất lợi từ đường ruột liên tục được gửi lên não, khiến nhiều người rơi vào trạng thái:

Tâm trạng thất thường.

Dễ cáu gắt.

Mất ngủ.

Giảm khả năng tập trung.

Hay quên.

Cảm giác mệt mỏi, thiếu năng lượng kéo dài.

Nói cách khác, đôi khi điều kéo tâm trạng đi xuống không chỉ là áp lực cuộc sống mà còn là sức khỏe đường ruột.

Khi não và ruột cùng "ốm", cơ thể rơi vào vòng xoáy mệt mỏi

Các chuyên gia cho biết, rối loạn trục não - ruột có thể tạo thành một vòng luẩn quẩn.

Căng thẳng kéo dài làm tăng cortisol, gây tổn thương hệ vi sinh và hàng rào bảo vệ đường ruột. Đường ruột suy yếu lại gửi nhiều tín hiệu bất lợi lên não, khiến giấc ngủ kém hơn, cảm xúc tiêu cực hơn và khả năng đối phó với stress giảm sút.

Nếu vòng xoáy này kéo dài, cơ thể dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi mạn tính, chất lượng cuộc sống giảm sút dù không phát hiện bệnh lý rõ ràng.

Chăm sóc trục não - ruột như thế nào?

Các chuyên gia cho rằng muốn cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất, cần chăm sóc đồng thời cả não bộ lẫn đường ruột.

Một số thói quen có thể giúp duy trì hoạt động khỏe mạnh của trục não - ruột gồm:

Duy trì giờ giấc ngủ đều đặn, ngủ đủ giấc.

Tìm cách kiểm soát căng thẳng bằng vận động, thiền, hít thở sâu hoặc dành thời gian cho các hoạt động thư giãn.

Hạn chế thực phẩm nhiều đường, đồ chiên rán và thực phẩm siêu chế biến.

Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các thực phẩm giàu chất xơ để nuôi lợi khuẩn.

Bổ sung thực phẩm lên men như sữa chua không đường, kefir hoặc các nguồn probiotic phù hợp.

Ăn đúng bữa và hạn chế thức khuya kéo dài.

Khi hệ vi sinh đường ruột dần được phục hồi, nhiều người có thể nhận thấy sự cải thiện về tiêu hóa, giấc ngủ, mức năng lượng và tâm trạng.

Não và ruột - mối quan hệ không thể tách rời

Ngày nay, trục não - ruột được xem là một trong những lĩnh vực nghiên cứu phát triển nhanh của y học hiện đại. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây không phải lời giải thích cho mọi trường hợp lo âu, trầm cảm hay bệnh lý tiêu hóa . Nếu các triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống, người bệnh nên đi khám để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

Điều chắc chắn là sức khỏe tinh thần và sức khỏe đường ruột có mối liên hệ chặt chẽ hơn chúng ta từng nghĩ.

Vì vậy, nếu muốn cơ thể khỏe mạnh và tinh thần tích cực hơn, có lẽ đừng chỉ chăm sóc bộ não mà cũng hãy quan tâm nhiều hơn đến "bộ não thứ hai" đang nằm trong chính hệ tiêu hóa của mình.