“Tôi tưởng mình đang phát điên”: Căn bệnh hormone khiến nhiều phụ nữ mỗi tháng rơi vào trầm cảm, hoảng loạn rồi… lại bình thường

Trên trang Independent, nhà báo Olivia Petter chia sẻ trải nghiệm cá nhân của mình về vấn đề này như sau: Cứ mỗi tháng, lại có vài ngày tôi cảm thấy buồn bã đến mức gần như không thể bước ra khỏi nhà. Những cơn hoảng loạn, cảm giác tuyệt vọng, thậm chí ý nghĩ muốn kết thúc cuộc sống cũng xuất hiện.

Tình trạng này chỉ bắt đầu vài năm gần đây. Vì thế, tôi từng cho rằng nguyên nhân có thể là bất cứ điều gì trong cuộc sống, từ công việc, gia đình, tiền bạc, đến các mối quan hệ, sức khỏe, thuốc tránh thai, thậm chí cả chuyện thuê nhà. Hầu như mọi vấn đề mà ai cũng có thể gặp trong đời đều từng bị tôi nghi ngờ là lý do khiến tinh thần mình sa sút theo từng tháng.

Mãi đến năm ngoái, khi đang tìm tài liệu cho một bài viết khác về sức khỏe phụ nữ, tôi mới tình cờ biết đến PMDD - viết tắt của Premenstrual Dysphoric Disorder (rối loạn rối loạn cảm xúc tiền kinh nguyệt).

"Tôi từng nghĩ mình đang dần phát điên" - Maria, 45 tuổi, nói vậy khi nhớ lại nhiều năm sống trong những cơn cảm xúc dữ dội mà chính cô cũng không hiểu vì sao. Có những ngày, Maria xuất hiện những ý nghĩ tự tử rất đáng sợ, thậm chí như nghe thấy một giọng nói trong đầu thúc giục cô làm điều đó. Những cơn giận dữ dữ dội bùng lên bất ngờ, khiến cô thường xuyên cãi vã với chồng và con cái. Cô trở nên đa nghi, hoang tưởng, suy diễn quá mức về lời nói và hành động của người khác.

Phải đến 6 tháng trước, sau hàng chục năm vật lộn với những thay đổi cảm xúc khó hiểu, Maria mới được bác sĩ chẩn đoán mắc PMDD.

Câu chuyện của Hannah, 25 tuổi, cũng không khác nhiều. Từ khi còn rất trẻ, cô đã thường xuyên bị chóng mặt dữ dội và buồn nôn, sau đó là những biến động cảm xúc cực đoan trước kỳ kinh.

"Có lúc tôi lo âu như sắp lên cơn đau tim, lúc khác lại trầm cảm nặng" , Hannah kể. "Sự mệt mỏi cũng khủng khiếp. Tôi có thể ngủ 12 tiếng nhưng khi tỉnh dậy vẫn cảm giác như vừa bị ai đó đánh vào đầu".

Mỗi tháng, vào khoảng một tuần trước kỳ kinh, tâm trạng Hannah có thể dao động từ tê liệt cảm xúc, không muốn rời khỏi giường đến khóc nức nở. Có lần cô phải dành ba ngày liên tiếp chỉ để hỏi đi hỏi lại bạn trai rằng anh có rời bỏ mình hay không.

Thế nhưng điều kỳ lạ là chỉ vài ngày sau khi bắt đầu có kinh, mọi thứ lại trở về bình thường. Hannah nói cô thường phải xin lỗi những người xung quanh vì những phản ứng quá mức mà chính cô cũng không kiểm soát được.

Rối loạn hormone ít người biết nhưng ảnh hưởng nặng nề

PMDD được xem là một dạng nghiêm trọng của hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS), nhưng khác ở chỗ nó ảnh hưởng rất mạnh đến sức khỏe tâm thần.

Ước tính có 2–8% phụ nữ mắc phải tình trạng này. Đây là một rối loạn tâm trạng liên quan đến hormone, gây ra hàng loạt triệu chứng tương tự PMS nhưng nặng hơn rất nhiều, bao gồm:

Mệt mỏi

Hay quên

Dễ cáu gắt

Lo âu

Trầm cảm

Dễ bùng nổ cảm xúc

Với nhiều người, đây là một tình trạng suy nhược nghiêm trọng, khiến sức khỏe tinh thần và thể chất bị đảo lộn mỗi tháng.

Một nghiên cứu cho thấy nếu không được điều trị, phụ nữ mắc PMDD có thể mất khoảng 3 năm chất lượng cuộc sống. Nghiêm trọng hơn, một nghiên cứu năm 2021 phát hiện người mắc PMDD có nguy cơ tự tử cao gấp gần 7 lần so với bình thường.

Thế nhưng đến nay, kiến thức khoa học về tình trạng này vẫn còn rất hạn chế.

Phải rất lâu sau PMDD mới được công nhận

PMDD chỉ được đưa vào Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các rối loạn tâm thần (DSM) - tài liệu chẩn đoán được sử dụng toàn cầu - vào năm 2013.

Đến năm 2019, nó mới được đưa vào Bảng phân loại bệnh quốc tế (ICD), chính thức được công nhận là một chẩn đoán y khoa hợp pháp trên toàn thế giới.

Điều này không quá bất ngờ với những người từng tìm hiểu về sự bất bình đẳng trong y học đối với phụ nữ. Trong suốt nhiều thập kỷ, các vấn đề sức khỏe của phụ nữ thường bị xem nhẹ hoặc bỏ qua, khiến việc nghiên cứu và chẩn đoán gặp nhiều trở ngại.

Thực tế, chỉ mới hơn 20 năm trước, vào năm 2002, vẫn còn những bác sĩ nghi ngờ liệu PMDD có thật hay không.

Gemma Barry, người sáng lập dự án Well Woman Project, cho rằng tình trạng thiếu nghiên cứu về PMDD phản ánh khoảng trống lớn trong nghiên cứu sức khỏe phụ nữ.

Theo bà, trong lịch sử, phụ nữ thường bị gắn với những chẩn đoán như "chứng cuồng loạn", khiến nhiều triệu chứng liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt và hormone bị xem nhẹ.

Bà cũng chỉ ra rằng phần lớn nghiên cứu y khoa trước đây được thực hiện trên chuột đực hoặc nam giới, bởi cơ thể phụ nữ bị cho là quá phức tạp do có chu kỳ hormone.

Có thể mất hơn 10 năm mới được chẩn đoán

Trung bình, phụ nữ phải mất khoảng 12 năm mới được chẩn đoán PMDD.

Theo bác sĩ phụ khoa Narendra Pisal tại London, một phần nguyên nhân là do thiếu nghiên cứu, phần khác là vì triệu chứng của PMDD rất đa dạng, khiến việc nhận ra mối liên hệ với chu kỳ kinh nguyệt trở nên khó khăn.

Nhiều phụ nữ nhận thấy các triệu chứng bất thường nhưng phải mất vài năm mới nhận ra chúng có liên quan đến kỳ kinh.

Ngoài ra, các rối loạn tâm thần như trầm cảm nặng hoặc rối loạn lưỡng cực cũng có thể trở nên nghiêm trọng hơn trước kỳ kinh, khiến việc chẩn đoán càng phức tạp.

Vì sao PMDD khó nhận ra?

Bản thân tôi cũng chưa được chẩn đoán PMDD. Một trong những lý do khiến tình trạng này khó xác định là vì nó rất giống PMS, đồng thời các triệu chứng cũng dễ bị nhầm với những rối loạn tâm trạng khác.

Ngoài ra, mỗi người lại biểu hiện khác nhau. Theo các chuyên gia, yếu tố quan trọng nhất để nhận diện PMDD là thời điểm xuất hiện triệu chứng.

Bác sĩ Pisal khuyên phụ nữ nên ghi nhật ký các triệu chứng và so sánh với chu kỳ kinh nguyệt. Việc này có thể giúp bác sĩ dễ dàng nhận ra mô hình lặp lại và đưa ra chẩn đoán chính xác hơn.

Dù PMDD liên quan đến hormone, nguyên nhân chính xác của nó vẫn chưa được xác định

Một số yếu tố được cho là có liên quan gồm:

Tiền sử gia đình có rối loạn tâm trạng

Yếu tố di truyền

Cách não bộ phản ứng với hormone estrogen và progesterone

Chấn thương tâm lý thời thơ ấu

Tiền sử trầm cảm sau sinh

Một nghiên cứu năm 2017 cho thấy người mắc PMDD có thể có sự nhạy cảm bất thường với estrogen và progesterone do yếu tố di truyền. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng cần thêm nhiều nghiên cứu để hiểu rõ hơn về tình trạng này.

Học cách sống chung với PMDD

Với Hannah, cách đối phó hiện tại chủ yếu là chăm sóc bản thân, ít nhất cho đến khi cô được chẩn đoán chính thức.

"Tôi không nghĩ có một phương pháp kỳ diệu nào," cô nói. "Nhưng tôi luôn cố gắng làm điều gì đó cho bản thân, như tắm nước ấm, tập tạ, uống cà phê ngon hoặc đơn giản là đi dạo."

Khác với nhiều rối loạn tâm thần khác, PMDD ít nhất mang lại một sự an ủi nhỏ: người bệnh biết rằng những cảm xúc này chỉ mang tính tạm thời.

"Với tôi, các triệu chứng kéo dài khoảng một tuần," Hannah nói. "Có những lúc tôi cảm thấy rất tệ, nhưng tôi biết rồi mình cũng sẽ vượt qua".