Tại sao mọi người bỗng dưng "mê" bóng đá mỗi khi World Cup đến?

Cơn sốt bóng đá lại một lần nữa càn quét toàn cầu. Hành vi của mọi người trong thời gian diễn ra World Cup rất thú vị đối với những nhà tâm lý học, vì chúng ta có thể thấy nhiều ví dụ về các lý thuyết mà họ sử dụng được áp dụng vào thực tế. Dưới đây là năm câu hỏi bạn có thể tự đặt ra trong suốt giải đấu – và cách tâm lý học giải đáp chúng.

Tại sao mọi người bỗng dưng "mê" bóng đá trong kỳ World Cup, khi mà bình thường họ chẳng quan tâm?

Sự thay đổi thái độ này liên quan đến sự thay đổi trong bản sắc xã hội của chúng ta. Bản sắc xã hội là những khía cạnh trong tính cách của chúng ta có liên quan theo một cách nào đó đến môi trường xã hội xung quanh, ví dụ như quốc tịch, tổ chức nơi ta làm việc hoặc câu lạc bộ mà ta là thành viên.

Mọi người thường tử tế hơn với những người có chung bản sắc xã hội với mình ("nhóm trong"), và có xu hướng đối xử tệ hơn với những người không thuộc nhóm đó ("nhóm ngoài"), ngay cả khi họ không biết gì khác về những người đó. Điều này xảy ra ngay cả khi bạn phân chia mọi người dựa trên những thứ thực sự tầm thường, chẳng hạn như nghệ sĩ mà họ yêu thích.

Chúng ta đều có nhiều bản sắc xã hội, và chúng ta có thể hành động theo những cách khác nhau tùy thuộc vào bản sắc nào đang được kích hoạt. Một người sẽ hành động khác biệt khi bản sắc "sinh viên" của họ đang hoạt động so với khi bản sắc "thành viên đội bóng bầu dục" của họ chiếm ưu thế. Trong suốt World Cup, bản sắc xã hội là một thành viên của một quốc gia bỗng dưng trở nên rất rõ ràng. Vì vậy, ngay cả những người bình thường không theo dõi bóng đá cũng cảm thấy rất có động lực để thể hiện sự tích cực đối với đất nước và đội tuyển của họ. Họ cũng có nhiều khả năng tỏ ra tiêu cực hơn đối với các đội tuyển khác.

Tại sao mọi người lại hò hét và cổ vũ trong một trận đấu theo cách mà bình thường họ không bao giờ làm?

Sự hiện diện của những người xung quanh bạn có thể dẫn đến hiện tượng "phi cá nhân hóa" (deindividuation). Đây là lúc bạn hòa mình vào đám đông và trở nên ẩn danh, một điều đặc biệt dễ xảy ra nếu mọi người đều mặc cùng một mẫu áo đấu bóng đá.

Phi cá nhân hóa có nghĩa là bạn có nhiều khả năng hành động theo cách phù hợp với các quy chuẩn của nhóm thay vì quy chuẩn của chính bạn. Trong một đám đông bóng đá, các quy chuẩn đó bao gồm việc hò hét và cổ vũ. Lưu ý rằng điều này không phải lúc nào cũng dẫn đến hành vi xấu – ví dụ như các cổ động viên Nhật Bản dọn sạch rác sau trận đấu của họ .

Tại sao chúng ta chỉ trích đội tuyển nước mình dữ dội như vậy, nhưng lại cảm thấy khó chịu nếu ai đó từ quốc gia khác làm điều tương tự?

Nghiên cứu tâm lý cho thấy khi phản hồi lại những lời chỉ trích, điều quan trọng không chỉ là những gì được nói ra – mà là người nói điều đó là ai. Điều này là do một hiệu ứng gọi là hiệu ứng nhạy cảm giữa các nhóm (intergroup sensitivity effect).

Nhìn chung, mọi người khoan dung hơn với những lời chỉ trích từ một thành viên trong nhóm so với một thành viên ngoài nhóm vì họ cảm thấy các thành viên trong nhóm đang cố gắng mang tính xây dựng, trong khi các thành viên ngoài nhóm lại đang cố gắng hạ thấp. Ngay cả khi một người ngoài nhóm rất am hiểu và nói trước rằng họ đang cố gắng mang tính xây dựng, điều đó vẫn không giúp ích gì.

Tuy nhiên, mọi người không phải lúc nào cũng khoan dung với những lời chỉ trích đội của chính mình. Khi xung đột giữa nhóm của chúng ta và nhóm khác trở nên rõ rệt hơn, chúng ta trở nên ít khoan dung hơn với những lời chỉ trích từ nội bộ, cho đến khi chúng ta trở nên không khoan dung như thể một người ngoài nhóm vừa nói ra điều đó. Vì vậy, trong các vòng đầu của World Cup, người hâm mộ có thể thoát khỏi việc chỉ trích đội tuyển của chính mình, nhưng càng gần đến trận chung kết thì điều đó sẽ càng ít được hoan nghênh hơn.

Tại sao chúng ta lại thích thú khi một đội được cho là không mạnh lắm lại giành chiến thắng trong một trận đấu?

Thường trong World Cup, một đội bóng dũng cảm, thiếu kinh nghiệm lại tiến xa hơn mong đợi và bất ngờ trở thành tâm điểm của giải đấu. Mọi người thường bắt đầu ủng hộ đội bóng này, hy vọng rằng họ sẽ thắng và lật đổ một đội bóng "lớn" hơn. Đây là hiệu ứng kẻ yếu (underdog effect).

Một cách giải thích cho cảm giác này là nếu chúng ta thấy sự thành công trong những hoàn cảnh khó khăn, nó truyền cảm hứng cho chúng ta tin rằng chính chúng ta cũng có thể thành công trong một việc gì đó khó khăn. Một cách giải thích khác là cái giá phải trả cho việc ủng hộ kẻ yếu thì nhỏ, nhưng phần thưởng – yếu tố "Tôi đã bảo là họ có thể làm được mà" – lại rất lớn. Một số nghiên cứu cũng cho thấy kẻ yếu được coi là những người nỗ lực nhiều hơn, và nhận thức về sự nỗ lực dẫn đến sự yêu thích nhiều hơn.

World Cup có luôn gây ra xung đột giữa các quốc gia khác nhau không?

Thực tế là không. Trên thực tế, nó có thể cải thiện mối quan hệ giữa các quốc gia nếu người hâm mộ được khuyến khích chấp nhận một bản sắc nhóm chung. Đây là một bản sắc xã hội mà cả hai đều chia sẻ – vì vậy "người hâm mộ Anh" và "người hâm mộ Đức" cũng sẽ chia sẻ bản sắc là "người hâm mộ bóng đá".

Suy nghĩ lại về các bản sắc theo cách này thực sự có thể làm giảm xung đột giữa các nhóm. Vì vậy, mặc dù tiềm ẩn sự cạnh tranh, World Cup thực sự cũng có thể mang mọi người từ khắp các quốc gia trên thế giới lại gần nhau thông qua tình yêu bóng đá.

Nguồn: RTE