Tại sao chị em cùng nhà lại có TÍNH CÁCH khác xa nhau? Có phải cha mẹ sinh con trời sinh tính? - Khoa học lý giải!

* Tác giả: Thomas Boyce, bác sĩ nhi khoa và nhà nghiên cứu về phát triển trẻ em người Mỹ, tác giả cuốn sách Hoa Lan Và Bồ Công Anh.

Vì sao anh chị em ruột lại có tính cách khác nhau đến vậy?

Mary và tôi, về mặt di truyền và tâm lý, dĩ nhiên không hoàn toàn giống nhau. Chúng tôi là anh em ruột - một người là nam, một người là nữ. Cả hai đều có xu hướng hướng nội, nhưng Mary rõ ràng nhút nhát hơn tôi rất nhiều. Cả hai đều có khả năng học tập tốt, nhưng Mary còn vượt trội hơn tôi ở điểm này.

Ngoài ra, về độ tuổi, tính cách, hành vi và biểu hiện cơ thể, chúng tôi có rất nhiều điểm tương đồng. Cả hai đều có mái tóc đỏ, kiểu gen thích hợp hơn với khí hậu vùng cao nguyên Scotland hơn là bãi biển Nam California. Khi còn nhỏ, chúng tôi đều đầy tàn nhang, và ánh nắng gay gắt từ tháng 6 đến tháng 9 thường khiến cả hai bị cháy nắng, để lại những vết sẹo trên da kéo dài đến tận tuổi trung niên.

Chúng tôi đều là những “mọt sách”, có ý chí mạnh mẽ nhưng cũng rất thích vui chơi. Trong những năm tháng tuổi thơ, chúng tôi gần như gắn bó không rời. Chỉ cần vài chiếc ghế lật ngược, phủ lên tấm chăn, chúng tôi có thể chơi hàng giờ, tưởng tượng đó là đường hầm, tàu hỏa hay căn cứ bí mật, hoặc dành cả buổi chiều để đọc sách. Nhìn lại, những trò chơi tuổi thơ ấy vừa hồn nhiên, vừa phảng phất một dự cảm buồn bã về tương lai.

Nhưng khi bước ra khỏi “căn cứ bí mật” của tuổi thơ để trở thành người lớn, chúng tôi nhận ra mình đã trở thành hai con người hoàn toàn khác biệt.

Dưới cùng một mái nhà nhưng sống trong hai thế giới khác nhau

Bản chất “hoa lan” khiến Mary khi bước vào tuổi trung niên đã trải qua những biến cố tàn khốc, rơi vào bệnh lý tâm thần, sự hỗn loạn, phụ thuộc và tự dằn vặt bản thân. Cô không thể tìm được, thậm chí không thể đảm nhận bất kỳ công việc có trả lương nào. Cô sống trong nỗi sợ hãi kéo dài về tương lai, tin rằng gia đình có ác ý với mình, luôn chống lại những âm mưu tưởng tượng từ hàng xóm và bạn bè phản bội. Những ảo thanh từng hành hạ và phá hủy thời thanh xuân của cô, và rồi vĩnh viễn tồn tại trong tâm trí rạn vỡ ấy.

Mary mang sự nhạy cảm đặc biệt của kiểu “đứa trẻ hoa lan”, còn tôi lại thuộc kiểu “đứa trẻ bồ công anh” - có sức bền và khả năng thích nghi cao hơn. Tuy nhiên, câu chuyện của chúng tôi còn chứa đựng một sự thật quan trọng khác: ngay cả khi lớn lên trong cùng một gia đình, tính cách của các con vẫn có thể hoàn toàn khác nhau.

Dù có cùng cha mẹ, cùng sống dưới một mái nhà, nhưng do cách được đối xử, nền tảng sinh học và môi trường phát triển khác nhau, anh chị em ruột vẫn có thể trưởng thành trong những “thực tại” hoàn toàn khác biệt, từ đó hình thành những cảm nhận khác nhau về chính gia đình mình.

Những khác biệt vô hình trong quá trình trưởng thành

Ngoài sự khác nhau về mức độ nhạy cảm với môi trường xã hội, tôi là con cả, còn Mary là con giữa. Dù là anh lớn, tôi lại không phải đứa con trai được cha yêu thích nhất. Điều này thể hiện rõ qua em trai tôi, người thừa hưởng nhiều nhất tính cách hào phóng và phong thái của cha.

Mẹ tôi thì lại tin tưởng khá chắc chắn về con người tôi sau này. Điều đó phần nào mang tính mâu thuẫn, bởi bà cho rằng tôi giống ông ngoại, người mà bà vừa kính trọng vừa e dè. Tuy vậy, đó vẫn là một dạng yêu thương tích cực, là điểm tựa tinh thần cho tôi.

Ngôi nhà nuôi tôi trưởng thành thực chất gần như khác hoàn toàn với “ngôi nhà” trong nhận thức của Mary. Dù khi sinh ra và trong những năm đầu đời, chúng tôi có nhiều điểm tương đồng về khí chất, nhưng nền tảng sinh học, bao gồm cấu trúc gen và khả năng thích nghi biểu sinh có thể rất khác nhau.

Con người trưởng thành của mỗi chúng tôi được hình thành từ những trải nghiệm tuổi thơ khác nhau. Những “công tắc biểu sinh” được kích hoạt trong mỗi người cũng khác nhau.

Mary giống như một bông hoa lan - được trồng trong môi trường khó có thể nở rộ. Còn tôi giống như bồ công anh - vốn có sức sống mạnh mẽ, lại được nuôi dưỡng trong môi trường thuận lợi.

Bí mật phía sau sự hình thành tính cách

Phần lớn cha mẹ hiện đại đều cố gắng đối xử công bằng với các con. Trong những năm đầu đời, họ nỗ lực không thiên vị, không phân biệt đối xử. Ít ai tự hào khoe rằng mình quan tâm, chăm sóc hay đầu tư giáo dục cho từng đứa trẻ khác nhau.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, dù cha mẹ cố gắng đến đâu, trẻ em lớn lên trong cùng một gia đình vẫn thường phát triển rất khác nhau giống như câu chuyện của Mary và tôi.

Khoảng năm 1991, khi đang ngồi trong thư viện Đại học California San Francisco, tôi tình cờ đọc bài nghiên cứu nổi tiếng của nhà di truyền học Robert Plomin. Ông đặt ra câu hỏi: “Tại sao trẻ em trong cùng một gia đình lại khác nhau đến vậy?”.

Câu trả lời mở ra một lĩnh vực khoa học mới. Nghiên cứu cho rằng sự khác biệt giữa anh chị em chủ yếu nằm ở cái gọi là “môi trường gia đình không chia sẻ” - tức là dù sống trong cùng một gia đình, nhưng trải nghiệm thực tế của mỗi đứa trẻ lại khác nhau rất lớn.

Sự khác biệt không chỉ nằm ở những sự kiện xảy ra, mà còn ở cách bộ não và cơ thể mỗi đứa trẻ tiếp nhận và nội hóa những trải nghiệm ấy.

Khi “cùng một gia đình” không có nghĩa là cùng một trải nghiệm

Ngay cả khi có cùng nền tảng di truyền, anh chị em vẫn có những khác biệt đáng kể. Các yếu tố như giới tính, thứ tự sinh, hành vi, mức độ thích nghi… đều khiến trẻ có những trải nghiệm khác nhau về cùng một môi trường sống. Những khác biệt này, thông qua cơ chế biểu sinh, tiếp tục định hình con người của họ khi trưởng thành.

Ngoài ra, những biến cố ngoài ý muốn như bi kịch gia đình, bạo lực khu dân cư hay khó khăn kinh tế cũng có thể ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển tâm lý.

Một bằng chứng rõ ràng đến từ các nghiên cứu về trẻ được nhận nuôi. Hai đứa trẻ không có quan hệ huyết thống nhưng cùng được nuôi trong một gia đình sẽ có môi trường sống giống nhau. Nếu tính cách hoặc trí tuệ của chúng giống nhau, điều đó có thể được lý giải bởi môi trường nuôi dưỡng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy sự tương đồng giữa các trẻ được nhận nuôi gần như bằng không.

Điều này cho thấy môi trường gia đình có ảnh hưởng, nhưng mức độ ảnh hưởng đối với từng đứa trẻ lại khác nhau.

Gia đình - nơi mỗi đứa trẻ cảm nhận theo một cách riêng

Chúng ta không chỉ là sản phẩm của gen. Cách gia đình nhìn nhận, quan sát, hỗ trợ và đối xử với mỗi đứa trẻ cùng với cách mỗi đứa trẻ ghi nhớ những trải nghiệm ấy trong hệ biểu sinh đều góp phần hình thành con người chúng ta.

Những trải nghiệm thời thơ ấu trong gia đình và cộng đồng có thể quyết định mức độ nhạy cảm của mỗi người với thế giới, khiến họ trở thành kiểu “hoa lan” nhạy cảm hay “bồ công anh” kiên cường.

Nếu điều này là sự thật, nó có thể thay đổi chúng ta mãi mãi, khiến ta dễ bị tổn thương trước những biến động của số phận.