Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân bị đột quỵ cần biết

Theo suckhoe24h
Chia sẻ

Với gia đình có người thân sau đột quỵ, một câu hỏi đơn giản nhưng rất đáng đặt ra với bác sĩ điều trị là: "Mỗi ngày, người bệnh được tập phục hồi chức năng như thế nào và trong bao lâu?".

Một bệnh nhân nam ngoài 70 tuổi, có tiền sử rung nhĩ, bị nhồi máu não gần 5 tháng. Gia đình rất chu đáo, ngày nào cũng đưa ông đi châm cứu, xoa bóp, đồng thời tìm mua nhiều loại thuốc đắt tiền với hy vọng giúp ông sớm hồi phục. Thế nhưng, sau gần nửa năm, người bệnh vẫn chưa thể tự đứng dậy khỏi giường.

Khi tìm hiểu kỹ hơn, nhận thấy trong suốt thời gian đó, bệnh nhân gần như chưa được tập đứng, tập đi hay tập cầm nắm.

Câu chuyện được GS Nguyễn Lân Hiếu - Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội - chia sẻ trong một bài viết về phục hồi sau đột quỵ. Điều khiến vị giáo sư tiếc nuối nhất không phải là gia đình thiếu quan tâm, mà là một khoảng thời gian quý giá đã trôi qua khi người bệnh chưa được tiếp cận đầy đủ với các hoạt động phục hồi chức năng cần thiết.

Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân sau đột quỵ cần biết - Ảnh 1.

GS Nguyễn Lân Hiếu - Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội

Điều này đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm: Khi người thân qua cơn nguy kịch, gia đình nên lựa chọn phương pháp điều trị nào để giúp họ sớm lấy lại khả năng vận động, giao tiếp và tự chăm sóc bản thân?

Theo ông, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt và phục hồi chức năng không nhất thiết phải là những lựa chọn loại trừ lẫn nhau. Điều quan trọng là hiểu đúng vai trò của từng phương pháp, xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp và không để việc chăm sóc người bệnh chỉ dừng lại ở những can thiệp thụ động.

Di chứng sau đột quỵ: Gánh nặng không chỉ nằm ở người bệnh

Theo số liệu được GS Nguyễn Lân Hiếu dẫn lại từ báo chí, số ca tử vong do đột quỵ tại Việt Nam tăng từ 16.000 lên 33.100 trong giai đoạn 2021-2025. Đằng sau những con số này còn là một vấn đề lớn khác: Gánh nặng tàn phế và nhu cầu chăm sóc kéo dài sau đột quỵ.

Một người từng khỏe mạnh, có thể tự đi lại, ăn uống và sinh hoạt bình thường, sau một cơn đột quỵ có thể phải phụ thuộc vào người khác trong những việc đơn giản nhất như thay quần áo, vệ sinh cá nhân hay ăn một bữa cơm. Với gia đình, điều đó đồng nghĩa với việc cần có người chăm sóc thường xuyên, đôi khi ảnh hưởng đến công việc và cuộc sống của nhiều thành viên.

Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân sau đột quỵ cần biết - Ảnh 2.

Trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa nhanh, gánh nặng này càng đáng lưu tâm. Đáng nói, không phải mọi trường hợp đều mất hoàn toàn khả năng hồi phục. Mức độ cải thiện phụ thuộc vào vị trí, kích thước tổn thương não, tình trạng sức khỏe và nhiều yếu tố khác, nhưng việc được phục hồi chức năng đúng cách có thể giúp người bệnh tận dụng tốt hơn khả năng hồi phục còn lại.

Vì vậy, sau khi được cấp cứu và điều trị ổn định, người bệnh không nên chỉ được theo dõi xem tay chân có tự cử động trở lại hay không. Họ cần được đánh giá nhu cầu phục hồi chức năng và xây dựng kế hoạch tập luyện phù hợp càng sớm càng tốt.

Vì sao tập phục hồi chức năng có vai trò quan trọng sau đột quỵ?

Theo GS Nguyễn Lân Hiếu, một trong những cơ chế quan trọng giúp người bệnh phục hồi là khả năng thích nghi của não bộ. Phần mô não đã tổn thương không thể đơn giản trở lại nguyên vẹn, nhưng những vùng não còn hoạt động có thể học cách đảm nhận một phần chức năng thông qua quá trình luyện tập.

Có thể hình dung, để bàn tay từng bị liệt cầm lại được chiếc thìa, người bệnh không chỉ cần được xoa bóp hay tác động từ bên ngoài. Họ cần thực hành động tác cầm, nắm nhiều lần, có người hướng dẫn, hỗ trợ và điều chỉnh khi cần thiết. Quá trình lặp lại có mục tiêu giúp não bộ và hệ thần kinh từng bước thích nghi, cải thiện khả năng thực hiện động tác.

Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân sau đột quỵ cần biết - Ảnh 3.

Kỹ thuật viên giúp 1 bệnh nhân tập phục hồi chức năng Ảnh: Vân Nương/Sức khỏe đời sống

GS Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh khả năng học hỏi và thích nghi của não thường thuận lợi nhất trong những tháng đầu sau đột quỵ, đặc biệt là khoảng 3 tháng đầu, và vẫn còn đáng kể đến tháng thứ 6. Đây là giai đoạn gia đình cần đặc biệt chú ý đến việc tổ chức tập luyện cho người bệnh.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa sau 6 tháng mọi cơ hội phục hồi đều khép lại. Nhiều người vẫn có thể cải thiện khả năng đi lại, cầm nắm và sinh hoạt sau khoảng thời gian này nếu được tập luyện phù hợp, kiên trì và có mục tiêu rõ ràng.

Trong bài viết, giáo sư cũng nhắc đến câu chuyện về cha của nhà khoa học Paul Bach-y-Rita. Sau một cơn đột quỵ nặng vào năm 1959, người đàn ông này bị liệt nửa người và mất khả năng ngôn ngữ. Thay vì đưa cha vào viện dưỡng lão như lời khuyên ban đầu, Bach-y-Rita đưa ông về nhà và kiên trì hướng dẫn tập từ bò, vịn tường đi đến cầm bát. Khoảng một năm sau, người cha có thể trở lại giảng dạy.

Đây là một trường hợp phục hồi đặc biệt, không thể dùng để dự đoán kết quả cho tất cả bệnh nhân. Tuy nhiên, câu chuyện cho thấy một điều quan trọng: Khả năng phục hồi không chỉ phụ thuộc vào thời gian trôi qua mà còn liên quan đến cách người bệnh được hỗ trợ và luyện tập.

Phục hồi chức năng không chỉ là tập đi, tập cử động tay chân

Một quan niệm dễ gặp trong gia đình có người thân bị đột quỵ là chỉ cần tay chân cử động trở lại hoặc có thể đứng lên là đã phục hồi tốt. Trên thực tế, mục tiêu của phục hồi chức năng rộng hơn nhiều.

Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân sau đột quỵ cần biết - Ảnh 4.

Người bệnh có thể cần tập vận động để cải thiện sức mạnh, khả năng giữ thăng bằng, chuyển từ giường sang ghế, đứng lên và đi lại. Với người bị ảnh hưởng khả năng sử dụng bàn tay, các bài tập có thể hướng đến những việc cụ thể như cầm thìa, cài cúc áo hoặc cầm nắm đồ vật.

Nếu gặp khó khăn về ngôn ngữ, người bệnh có thể cần được đánh giá và hướng dẫn bởi chuyên gia ngôn ngữ trị liệu. Những người gặp vấn đề về nuốt cũng cần được kiểm tra để lựa chọn cách ăn uống an toàn, hạn chế nguy cơ sặc và viêm phổi do hít.

Bên cạnh đó, hoạt động trị liệu giúp người bệnh từng bước lấy lại khả năng tự chăm sóc bản thân, từ mặc quần áo, vệ sinh cá nhân đến thực hiện những công việc sinh hoạt hằng ngày. Gia đình cũng cần được hướng dẫn cách hỗ trợ chuyển tư thế, phòng ngừa té ngã, chăm sóc bên liệt và điều chỉnh không gian sống để người bệnh an toàn hơn.

Điều này có nghĩa một chương trình phục hồi hiệu quả không đơn thuần là đưa người bệnh đến bệnh viện để thực hiện một vài thủ thuật. Đó là quá trình có mục tiêu, được cá thể hóa theo tình trạng của từng người và cần sự phối hợp giữa nhân viên y tế, người bệnh cùng gia đình.

Châm cứu, xoa bóp bấm huyệt có vai trò gì trong quá trình hồi phục sau đột quỵ?

Đề cập đến mối quan hệ giữa phục hồi chức năng và y học cổ truyền, GS Nguyễn Lân Hiếu cho rằng châm cứu, xoa bóp bấm huyệt không phải là những phương pháp bị phủ nhận. Theo ông, chúng có thể hỗ trợ giảm đau, giảm cảm giác khó chịu, cải thiện giấc ngủ và tinh thần ở một số người bệnh; một số trường hợp cũng có thể được hỗ trợ kiểm soát tình trạng co cứng cơ.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa hỗ trợ triệu chứng và khôi phục chức năng. Việc người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn sau châm cứu hoặc xoa bóp không đồng nghĩa với việc họ đã lấy lại khả năng đứng, đi, cầm nắm hay tự chăm sóc bản thân.

Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân sau đột quỵ cần biết - Ảnh 5.

Đó là lý do những phương pháp này nên được cân nhắc trong một kế hoạch điều trị tổng thể, thay vì được sử dụng để thay thế hoàn toàn việc tập luyện chủ động.

Hiệu quả và độ an toàn của châm cứu cũng như các kỹ thuật xoa bóp có thể khác nhau tùy phương pháp, tình trạng bệnh và người thực hiện. Gia đình nên trao đổi với bác sĩ điều trị để xác định liệu người bệnh có phù hợp hay không, lựa chọn cơ sở chuyên môn và tránh những thao tác mạnh gây đau hoặc chấn thương.

Với những bệnh nhân có bệnh tim mạch, đang dùng thuốc chống đông, có nguy cơ chảy máu hoặc mắc các bệnh lý đi kèm, việc phối hợp các phương pháp càng cần được cân nhắc kỹ. Nếu sử dụng thêm thuốc thang hoặc các sản phẩm y học cổ truyền, gia đình cũng nên thông báo cho bác sĩ để kiểm tra nguy cơ tương tác với thuốc đang điều trị.

Không cần lựa chọn một trong hai, điều quan trọng là phối hợp đúng cách

Từ thực tế điều trị, GS Nguyễn Lân Hiếu cho rằng việc tách biệt phục hồi chức năng và y học cổ truyền thành hai hướng chăm sóc hoàn toàn riêng rẽ có thể khiến người bệnh bỏ lỡ cơ hội tiếp cận một kế hoạch điều trị toàn diện.

Tại những cơ sở có cả chuyên khoa phục hồi chức năng và y học cổ truyền, gia đình có thể trao đổi với bác sĩ về khả năng phối hợp các phương pháp phù hợp. Chẳng hạn, người bệnh có thể được chỉ định châm cứu hoặc các biện pháp hỗ trợ triệu chứng, đồng thời thực hiện các buổi tập vận động, hoạt động trị liệu hay ngôn ngữ trị liệu theo kế hoạch chuyên môn.

Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân sau đột quỵ cần biết - Ảnh 6.

Tuy nhiên, không có một lịch điều trị cố định phù hợp với tất cả bệnh nhân. Thời lượng và cường độ tập phải căn cứ vào mức độ tổn thương, khả năng chịu đựng, bệnh nền và nguy cơ biến chứng. Trong giai đoạn sớm, việc huy động người bệnh vận động cần được nhân viên y tế đánh giá và hướng dẫn phù hợp, không nên tự ý cho người bệnh tập nặng hoặc đứng dậy khi chưa bảo đảm an toàn.

Điều gia đình cần tránh là dành quá nhiều thời gian, tiền bạc cho các phương pháp hỗ trợ nhưng lại bỏ quên những mục tiêu chức năng cụ thể. Người bệnh cần được đánh giá xem đã có thể tự ngồi chưa, có thể chuyển từ giường sang ghế không, bàn tay đã cầm được đồ vật chưa, khả năng nói và nuốt ra sao. Từ đó, bác sĩ và chuyên gia phục hồi chức năng sẽ xây dựng mục tiêu phù hợp, theo dõi tiến triển và điều chỉnh kế hoạch khi cần.

Sau 6 tháng vẫn cần tiếp tục tập luyện và phòng ngừa đột quỵ tái phát

Một trong những điều khiến gia đình dễ nản lòng là quan niệm cho rằng sau 6 tháng, người bệnh sẽ không thể hồi phục thêm. Theo GS Nguyễn Lân Hiếu, tốc độ cải thiện có thể chậm lại sau giai đoạn đầu nhưng không có nghĩa quá trình phục hồi phải dừng lại.

Việc duy trì các bài tập phù hợp còn giúp hạn chế những biến chứng thứ phát như cứng khớp, teo cơ, đau vai, suy giảm khả năng giữ thăng bằng và té ngã. Ngược lại, nếu người bệnh ngừng vận động kéo dài, những vấn đề này có thể khiến việc chăm sóc ngày càng khó khăn hơn.

Song song với phục hồi chức năng, phòng ngừa đột quỵ tái phát cũng là nhiệm vụ không thể xem nhẹ. Người bệnh cần tuân thủ điều trị các bệnh lý nền và yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, rung nhĩ theo chỉ định. Không tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông hay các thuốc điều trị khác khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.

Sau đột quỵ, nên châm cứu hay tập phục hồi chức năng? Giám đốc BV Đại học Y Hà Nội chỉ ra điều mà gia đình có người thân sau đột quỵ cần biết - Ảnh 7.

Bệnh nhân tập PHCN tại Bệnh viện Quốc tế Hoàn Mỹ Đồng Nai/Đồng Nai CDC

Việc tập luyện cũng cần bảo đảm an toàn, đặc biệt ở người có bệnh tim mạch. Cường độ phải được điều chỉnh theo khả năng của từng bệnh nhân, có sự giám sát khi cần thiết. Nếu xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, choáng váng hoặc hồi hộp dữ dội, người bệnh cần dừng tập và được đánh giá y tế.

Với gia đình có người thân sau đột quỵ, một câu hỏi đơn giản nhưng rất đáng đặt ra với bác sĩ điều trị là: "Mỗi ngày, người bệnh được tập phục hồi chức năng như thế nào và trong bao lâu?". Nếu chưa có kế hoạch tập luyện cụ thể, gia đình nên trao đổi để được đánh giá và bổ sung, dù người bệnh mới trải qua vài tuần hay đã sống chung với di chứng nhiều tháng. Bởi sau đột quỵ, mục tiêu không chỉ là giữ người bệnh sống sót qua cơn nguy kịch, mà còn giúp họ có cơ hội lấy lại nhiều nhất có thể khả năng tự chủ, giảm phụ thuộc và nâng cao chất lượng cuộc sống.

TIN CÙNG CHUYÊN MỤC
Xem theo ngày