Lập trình viên lương cao mất việc vì AI: Hot search Weibo hé lộ lộ trình mưu sinh mà dân công nghệ gọi là "ba môn phối hợp"

Ngày 29/9, hashtag "Lập trình viên ông lớn công nghệ bị cho nghỉ việc thì kiếm tiền bằng gì" phủ kín mạng xã hội Weibo. Chữ "bị cho nghỉ" trong tiếng Trung là một cách nói châm biếm quen thuộc của dân văn phòng, chỉ việc bị công ty ép rời đi nhưng trên giấy tờ lại ghi là tự nguyện nghỉ việc.

Bản tóm tắt mà công cụ tìm kiếm AI của Weibo tổng hợp từ hàng nghìn bài đăng mô tả một con đường khá rõ ràng. Bước đầu tiên, người ta bán kinh nghiệm: làm cố vấn kỹ thuật, giảng viên đào tạo, nhận dự án thuê ngoài, tự phát triển phần mềm dạng thuê bao hoặc bán khóa học. Bước tiếp theo là thử vận may với khởi nghiệp và đầu tư: thương mại điện tử xuyên biên giới, làm nội dung trên mạng xã hội, chơi chứng khoán, tiền mã hóa. Khi tất cả đều không thành, "ba môn phối hợp" là giao đồ ăn, chuyển phát nhanh và lái xe công nghệ trở thành tấm lưới cuối cùng.

Một số người chọn đường lùi an toàn hơn, xuống công ty vừa và nhỏ làm trưởng nhóm kỹ thuật, hoặc thi vào biên chế nhà nước, chấp nhận thu nhập giảm mạnh để đổi lấy sự ổn định.

Trong phần bình luận, một tài khoản viết gọn lỏn rằng mình vẫn đang cố sống, giờ nhờ AI viết code chứ không phải tự gõ tay nữa. Câu đùa đó chạm đúng vào lý do khiến chủ đề này bùng lên đúng lúc này.

Tấm lưới đầu tiên: Khoản bồi thường, và giới hạn ít ai để ý

Trước khi tính đến chuyện kiếm tiền, người trong cuộc thường khuyên nhau tính kỹ khoản "thùng vàng đầu tiên" là tiền bồi thường, mà dân công sở Trung Quốc gọi tắt là "N+1". Theo Luật Hợp đồng lao động Trung Quốc, người lao động bị chấm dứt hợp đồng được trả một tháng lương cho mỗi năm làm việc (N), cộng thêm một tháng lương thay cho thời gian báo trước (1).

Nếu có thỏa thuận không cạnh tranh, công ty phải trả thêm tiền bù trong thời hạn tối đa hai năm, và khi hai bên không ghi rõ mức, tòa án áp dụng mức tối thiểu bằng 30% lương bình quân 12 tháng trước khi nghỉ.

Chi tiết mà nhiều người lương cao hay bỏ qua nằm ở trần bồi thường. Với người có lương tháng vượt ba lần mức lương bình quân của địa phương, cơ sở tính bồi thường bị khống chế ở mức ba lần bình quân đó và số năm được tính tối đa là 12 năm. Nói cách khác, lương càng cao thì khoản bồi thường càng "hụt" so với mức sống mà họ đã quen, trong khi khoản vay mua nhà thì vẫn được tính theo mức lương cũ.

Năm nay, cán cân pháp lý có thêm một điểm tựa. Theo Bloomberg và Fortune, Tòa án Nhân dân trung cấp Hàng Châu hồi tháng 5 đã giữ nguyên phán quyết rằng một công ty công nghệ sa thải trái luật một nhân viên họ Chu. Anh này phụ trách kiểm định chất lượng câu trả lời của mô hình ngôn ngữ lớn, lương 300.000 NDT/năm.

Khi AI đảm nhận phần việc đó, anh bị giáng chức và cắt 40% lương, từ chối thì bị cho nghỉ. Tòa tuyên bố doanh nghiệp không được đơn phương sa thải hay cắt lương chỉ vì tiến bộ công nghệ. Phán quyết không ngăn được làn sóng tinh giản, nhưng cho người lao động thêm lý lẽ khi ngồi vào bàn đàm phán bồi thường.

Từ "bán kinh nghiệm" đến "ba môn phối hợp"

Con đường làm nội dung từng được xem là lối thoát sáng sủa nhất. Theo Tencent News, trên Xiaohongshu từng xuất hiện hẳn một "đường đua" dành cho người rời ông lớn công nghệ: một blogger kể chuyện nghỉ việc ở ByteDance với 26.000 người theo dõi báo giá 4.000 NDT cho mỗi bài đăng ảnh, thu nhập 10.000 đến 20.000 NDT/tháng. Nhưng cũng theo bài viết này, phần lớn chỉ thử cho qua giai đoạn thất nghiệp và ngừng cập nhật ngay khi tìm được việc mới.

Người trụ lại được thường là người biến chính câu chuyện nghỉ việc thành sản phẩm. Chúc Tiêu Dĩnh rời Tencent vào tháng 10/2023, sau đó phỏng vấn hơn 40 người từng làm ở các ông lớn công nghệ để trả lời câu hỏi "rời đi rồi họ đi đâu". Kênh của cô cán mốc một triệu người theo dõi, nhóm thành viên thu phí 299 NDT có hơn 200 người tham gia. Cô thừa nhận thu nhập cả năm không bằng thời ở Tencent, dù có những tháng ngang bằng.

Không phải ai cũng may mắn như vậy. Hãng tin AP kể chuyện anh Fei Zhaojun, 40 tuổi, lập trình viên ở Bắc Kinh. Sếp của anh từng hỏi liệu AI có sớm thay được con người trong việc viết code hay không, và hai tuần sau, anh cùng khoảng 160 đồng nghiệp bị cho nghỉ. Anh cho rằng công việc của lập trình viên tầm trung về cơ bản đã có thể bị thay thế trong đa số trường hợp. Hiện anh làm video đời thường trong thời gian nghỉ, chưa sống được bằng nghề này, và vẫn chưa biết bước tiếp theo là gì.

Ở cuối lộ trình là "ba môn phối hợp". Một bài đăng lại trên 36Kr kể về Tôn Lập, quản lý sản phẩm ở Thâm Quyến, bị cắt giảm và mãi không tìm được việc: buổi sáng anh đi phỏng vấn, buổi chiều và tối chạy giao đồ ăn, mỗi ngày kiếm 200 đến 400 NDT, vừa đủ trả tiền thuê phòng trọ và chi tiêu.

Dữ liệu của Meituan giải thích vì sao nghề này trở thành chỗ trú chân năm 2023 có khoảng 7,45 triệu tài xế có thu nhập trên nền tảng, nhưng gần một nửa chạy chưa tới 30 ngày trong năm, tức mang tính chuyển tiếp rất rõ. Với nhóm chạy thường xuyên, báo cáo nghề nghiệp của Meituan cho thấy thu nhập bình quân năm 2024 dao động khoảng 6.650 đến 9.344 NDT/tháng.

Cần nói thêm rằng chưa có con số thống kê nào đáng tin cậy về việc bao nhiêu kỹ sư phần mềm đang đi giao hàng. Meituan từng lên tiếng bác bỏ các số liệu lan truyền về lượng tài xế có bằng đại học, cho biết trình độ học vấn chỉ được xác định khi chính người đó nộp bằng cấp để xác minh. Những câu chuyện "kỹ sư chạy xe" vì thế là những lát cắt có thật, nhưng không nên bị phóng đại thành một xu hướng đại trà.

AI lấy đi công việc, nhưng cũng trao lại cần câu cho người biết dùng

Nghịch lý của cuộc chuyển dịch này hiện rõ nhất trong câu chuyện đang được chia sẻ song song trên Weibo: một cựu lập trình viên nuôi hơn một vạn con cừu ở Ninh Hạ. Trương Lập Phi từng làm nghiên cứu phát triển ở Huawei và Ericsson, tự nghỉ việc năm 2015 để về quê cùng hai người bạn lập Tây Tiên Ký, thương hiệu thịt cừu than Ninh Hạ. Công ty hiện có khoảng 120 người, nhưng bộ phận kỹ thuật chỉ có một mình anh.

Anh ấp ủ số hóa trang trại từ lâu nhưng các đơn vị thuê ngoài báo giá gần một triệu NDT, thời gian làm ít nhất một năm, lại không hiểu nghề chăn nuôi. Từ tháng 1/2026, anh dùng nền tảng lập trình AI Qoder, tốn vài vạn NDT chi phí token và khoảng ba tháng để tự dựng hệ thống quản lý ba trang trại. Việc đối soát tài chính rút từ ba, năm ngày xuống còn nửa ngày, và anh ước tính mỗi năm giảm được 3 đến 5 triệu NDT hao hụt trong chăn nuôi. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ AI không thay anh hiểu con cừu, hiểu người chăn cừu. Nó chỉ gánh phần "gõ code", thứ từng là lý do để các công ty lớn trả lương cao cho hàng chục nghìn kỹ sư.

Bà Shujing He, chuyên gia phân tích của công ty tư vấn Plenum tại Bắc Kinh, nói với AP rằng những việc từng đòi hỏi đào tạo chuyên sâu giờ gần như ai có công cụ AI cũng làm được, rõ nhất là phát triển phần mềm và sản xuất đa phương tiện, nên những người có vai trò hẹp trong các mảng này chịu rủi ro bị thay thế lớn hơn. Theo IDC, tỷ lệ doanh nghiệp công nghiệp Trung Quốc cho biết đang dùng mô hình AI và "tác tử AI" đã tăng từ 9,6% năm 2024 lên 47,5% năm 2025. Dù vậy, theo Rest of World, giới chuyên gia Trung Quốc cho rằng AI không phải nguyên nhân duy nhất: kinh tế chậm lại, sức mua yếu và khủng hoảng bất động sản kéo dài cũng góp phần, và các công ty Trung Quốc thường không công bố cắt giảm một cách công khai.

Nhìn kỹ, câu hỏi trên Weibo không thật sự hỏi về cách kiếm tiền. Nó hỏi về một thế hệ đã đặt cược cả cuộc đời vào một kỹ năng: chọn ngành, chọn thành phố, vay mua nhà theo mức lương của ông lớn công nghệ, với niềm tin rằng biết viết code là có chỗ đứng. Khi chính kỹ năng ấy trở nên rẻ đi, thứ còn lại có giá là hiểu biết sâu về một vấn đề cụ thể, những mối quan hệ tích lũy được, và một khoản dự phòng đủ dày để có thời gian làm lại. Những lời khuyên "đừng vay quá sức khi lương đang cao" xuất hiện dày đặc dưới hashtag vì thế nghe có vẻ muộn, nhưng lại là bài học mà bất kỳ ai đang làm một nghề "sáng giá" ở bất kỳ đâu cũng nên đọc sớm.