"Giọt tinh hoa" từ biển cả: Khách Tây tấm tắc ngợi khen "hàng Việt Nam là ngon nhất"

Đối với mỗi người Việt, ấn tượng về những bữa cơm gia đình giản dị, giữa những tiếng cười đùa ấm áp, hạnh phúc luôn có một thứ gia vị luôn lặng lẽ hiện diện, gợi lên bao kỷ niệm tuổi thơ và bản sắc dân tộc. Đó là nước mắm – thứ gia vị "quốc hồn quốc túy" của người Việt - giọt tinh hoa từ biển cả mênh mông, mang theo vị mặn mòi của mồ hôi ngư dân và ngọt ngào của truyền thống ngàn năm. Nước mắm không chỉ là một loại gia vị, mà còn là sợi chỉ đỏ kết nối quá khứ với hiện tại, từ những làng chài chan hòa ánh nắng đến những bàn tiệc quốc tế. Hành trình của nước mắm là hành trình lên men tự nhiên từ cá tươi và muối biển, sau nhiều tháng đến nhiều năm ủ chượp trong thùng gỗ, tạo ra hương vị đặc trưng, đậm đà, hậu vị ngọt sâu, trở thành linh hồn của ẩm thực Việt... Đó cũng là hành trình từ nguồn cội lịch sử đến vị thế toàn cầu, để cảm nhận sâu sắc hơn tình yêu quê hương qua từng giọt mắm đậm đà.

Từ những chum sành cổ xưa đến di sản ngàn năm của những làng nghề nước mắm 

Theo nghiên cứu của Ruddle và Ishige, nước mắm là một trong những sản phẩm được chiết xuất từ cá lên men. Loại thực phẩm này có nguồn gốc bản địa Đông Nam Á – "một trung tâm khởi nguồn" của nền "văn hóa sản xuất cá lên men", sau đó ảnh hưởng ra khu vực Đông Á. Lịch sử nghề làm nước mắm ở nước ta có thể bắt nguồn từ hàng nghìn năm trước, thậm chí từ thế kỷ X, khi nước mắm được coi là đặc sản quý báu của phương Nam. Trong một số tài liệu thì nguồn gốc của nước mắm có mối liên hệ với "Garum" của La Mã cổ đại vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, nhưng ở Việt Nam, nó đã được biến tấu thành nghệ thuật thủ công riêng biệt, đầy tự hào.

Dọc theo dải đất hình chữ S, những làng nghề nước mắm truyền thống đã hình thành và phát triển qua bao thế hệ, trở thành biểu tượng của sự kiên cường và gắn bó với biển cả. Nổi bật nhất phải kể đến Phú Quốc (An Giang) với hơn 200 năm lịch sử, nơi các "nhà thùng" khổng lồ chứa hàng trăm thùng gỗ Bời Lời ủ chượp cá cơm, tạo nên nước mắm độ đạm cao, thơm nồng quyến rũ. Hay nghề làm nước mắm ở Phan Thiết (Lâm Đồng), với hơn 300 năm tuổi đời, từng là trung tâm sản xuất lớn nhất Việt Nam vào những năm 1930, tập trung ở các làng Phú Hài, Thanh Hải và Mũi Né – nơi hương mắm lan tỏa cả một vùng nắng gió. Nha Trang (Ninh Thuận) với hơn 100 năm tuổi, nổi tiếng với màu vàng rơm óng ánh và hậu vị ngọt thanh. Còn Nam Ô (Tỉnh Quảng Nam), làng cổ dưới chân đèo Hải Vân với hơn 400 năm lịch sử, từng là đặc sản tiến vua, nay là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia, giữ bí quyết "3 cá 1 muối" từ cá cơm than.

Những làng nghề này không chỉ lưu giữ kỹ thuật cha truyền con nối mà còn đối mặt với thách thức hiện đại, từ biến đổi khí hậu đến cạnh tranh công nghiệp. Michelin Guide từng nhận định rằng nước mắm Việt có thể tồn tại hơn 2.000 năm, thậm chí sớm hơn, khẳng định vị thế của nó như một báu vật ẩm thực châu Á. 

Từ nguồn tài nguyên phong phú đến hương vị gắn kết tâm hồn

Việt Nam, với đường bờ biển dài hơn 3.260 km uốn lượn như một dải lụa mềm mại, là món quà kỳ diệu từ thiên nhiên, nơi mà sóng vỗ rì rào mang theo muôn loài cá tôm. Biển Đông hào phóng ban tặng trữ lượng hải sản khổng lồ, với khoảng 2.038 loài cá và tổng trữ lượng lên đến 5 triệu tấn mỗi năm, cho phép chúng ta khai thác bền vững khoảng 2.3 triệu tấn. Những vùng biển miền Nam và miền Trung, giàu cá cơm hay cá nục, chính là nguồn nguyên liệu dồi dào cho nghề mắm. Những chuyến tàu miệt mài ra khơi xa mang về những mẻ cá tươi rói, ánh bạc. Rồi từ chính những mẻ cá đó, qua tay những người thợ làm mắm kiên nhẫn ủ chum dưới nắng gió biển, nơi mà quy trình truyền thống biến cá tươi thành tinh hoa. Cá được ướp muối theo tỷ lệ 3:1, rồi ủ trong chum sành hoặc thùng gỗ từ 12 đến 24 tháng, để lên men tự nhiên. Quá trình gài nén giúp cá phân hủy, tạo nên nước mắm cốt với màu nâu đỏ quyến rũ, vị mặn chát ban đầu nhưng hậu vị ngọt umami từ axit amin, kèm mùi thơm nồng nàn của biển cả. Nước mắm lúc này không còn đơn thuần là "giọt tinh hoa" từ biển cả nữa mà nó còn là "giọt tinh túy" của truyền thống giữ trọn dinh dưỡng và hương vị tự nhiên, đòi hỏi sự chờ đợi đầy yêu thương từ những người dân làng biển cần cù, chịu khó.

Ai đã từng lớn lên ở Việt Nam mà không nhớ những bữa cơm đầm ấm, nơi bát nước mắm chấm rau luộc hay thịt kho làm nên sự hài hòa kỳ diệu? Nước mắm là linh hồn của ẩm thực Việt, được sử dụng để nêm nếm, tẩm ướp hay pha chế nước chấm, mang đến vị đậm đà khó quên. Từ món kho thơm lừng, món gỏi giòn tan tươi mát đến món luộc chấm giản dị, nước mắm luôn hiện diện, tạo nên sự cân bằng hoàn hảo. Khi pha chế, thêm chanh, tỏi ớt và nước ấm để cân bằng, tạo nước chấm chua ngọt khiến ai cũng phải xuýt xoa. Mỗi vùng miền lại có cách pha riêng: miền Bắc giữ vị mặn nguyên sơ, miền Trung thêm chút cay nồng, còn miền Nam ngọt ngào với nước dừa và đường. Hơn cả, nước mắm là biểu tượng của sự gắn kết, nơi mà bữa ăn không chỉ nuôi dưỡng thân thể mà còn nuôi dưỡng tình cảm gia đình, gợi lên nỗi nhớ da diết về quê hương.

Sự vươn xa của niềm tự hào dân tộc

Giờ đây, nước mắm Việt không còn giới hạn trong những bữa cơm quê hương mà đã bay xa, chinh phục trái tim thế giới. Việt Nam là một trong hai quốc gia xuất khẩu nước mắm lớn nhất, sánh vai với Thái Lan, với kim ngạch gần 20 triệu USD trong 9 tháng đầu năm 2023. Thị trường châu Á - Thái Bình Dương dự kiến tăng từ 6,23 tỷ USD năm 2024 lên 8,44 tỷ USD năm 2029, nơi Việt Nam nổi bật nhờ chất lượng truyền thống. So với các nước khu vực, chúng ta duy trì tăng trưởng ổn định, xuất khẩu sang ASEAN đạt 36,9 tỷ USD cho sản phẩm liên quan năm 2024, vượt trội Philippines và Indonesia. Theo tờ Báo tối Dương Thành (Quảng Châu, Trung Quốc), trên thế giới có nhiều quốc gia sản xuất nước mắm nhưng nước mắm Việt Nam nổi tiếng thơm ngon, chất lượng, do đó người Trung Quốc thường truyền tai nhau rằng, phải thưởng thức nước mắm rồi thì mới được tính là đã đến Việt Nam.

Hay David Chang - một đầu bếp nổi tiếng người Mỹ gốc Hàn, thì khuyến khích người nội trợ nên thử dùng nước mắm Việt Nam thay cho phô mai khi nấu món mì Spaghetti. Ông từng chia sẻ trong video bí quyết nấu món ăn nổi tiếng này thế giới này là sử dụng nước mắm Việt Nam và không quên tán dương: "Ngon tuyệt vời!". Ông cũng thường xuyên gợi ý sử dụng nước mắm và các nguyên liệu đặc trưng Châu Á để kết hợp nét văn hóa ẩm thực Châu Á và phương Tây.

Nước mắm, từ những giọt mặn mòi đầu tiên đến vị thế quốc tế, là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của văn hóa Việt. Trong thời đại hiện đại, hãy cùng nhau bảo tồn nghề truyền thống, để thế hệ mai sau vẫn được đắm chìm trong hương vị biển cả, và tự hào kể về di sản dân tộc. Mỗi giọt nước mắm đều là một câu chuyện, một tình yêu bất diệt dành cho quê hương.