Chuyên gia giải mã lý do Nipah có tỷ lệ tử vong rất cao, nguy cơ đại dịch xảy ra khi nào?

Virus Nipah (NiV) được phát hiện lần đầu trong giai đoạn 1998–1999 tại làng Sungai Nipah, bang Negeri Sembilan (Malaysia), và được đặt tên theo địa điểm ghi nhận ổ dịch ban đầu. Đây là virus RNA sợi đơn âm, thuộc họ Paramyxoviridae. Ổ chứa tự nhiên của NiV là dơi ăn quả (Pteropus), trong khi người, heo và ngựa có thể đóng vai trò vật chủ trung gian.

Theo TS. Nguyễn Hồng Vũ, Tiến sĩ Sinh học phân tử trong Y học tại California, Hoa Kỳ, Nipah lây truyền từ động vật sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp hoặc tiêu thụ thực phẩm nhiễm mầm bệnh. Virus cũng có thể lây từ người sang người trong môi trường tiếp xúc gần, đặc biệt tại gia đình và cơ sở y tế.

Vì sao Nipah có tỷ lệ tử vong rất cao?

Tỷ lệ tử vong của Nipah được ghi nhận dao động từ 40–75%, nằm trong nhóm cao nhất hiện nay. TS Vũ cho biết nguyên nhân tỷ lệ tử vong cao nằm ở "mục tiêu" sinh học của virus. NiV sử dụng các protein bề mặt G và F để gắn vào các thụ thể ephrin-B2 và ephrin B3 – vốn hiện diện nhiều trên tế bào nội mô mạch máu, tế bào phổi và tế bào thần kinh.

Sau khi nhân lên ở đường hô hấp, virus có thể xâm nhập máu, gây tổn thương mạch máu và tiến vào hệ thần kinh trung ương. Tại não, NiV gây viêm mạch lan tỏa, tổn thương nhu mô thần kinh, phù não và rối loạn chức năng thần kinh, dẫn đến các biểu hiện như lú lẫn, co giật, hôn mê. Phản ứng viêm mạnh của cơ thể khiến tình trạng bệnh càng trở nên trầm trọng, khiến nhiều ca diễn tiến thành viêm phổi nặng kèm viêm não cấp.

Đáng chú ý, hiện chưa có thuốc đặc trị cũng như vaccine đã được cấp phép để phòng ngừa hoặc điều trị Nipah.

TS Vũ cho biết, dù được phát hiện hơn hai thập kỷ, Nipah chưa gây ra các làn sóng lây nhiễm toàn cầu như SARS-CoV-2. Lý do chính là khả năng lây truyền giữa người với người còn hạn chế. Virus không phát tán hiệu quả qua khí dung tầm xa, thường đòi hỏi tiếp xúc gần hoặc phơi nhiễm dịch cơ thể.

Các ổ dịch trước đây chủ yếu có quy mô nhỏ, thường gắn với môi trường bệnh viện hoặc gia đình. Hệ số lây nhiễm cơ bản R₀ của các chủng Nipah hiện nay chỉ khoảng 0,3–0,5, thấp hơn rất nhiều so với R₀ của biến chủng Delta (5–8) hay Omicron (8–10+) của virus Corona.

Nguy cơ đại dịch Nipah xảy ra khi nào?

Theo các nhà khoa học, về mặt lý thuyết, nguy cơ bùng phát thành đại dịch có thể tăng nếu Nipah xuất hiện các biến đổi di truyền giúp thích nghi tốt hơn với cơ thể người. Chẳng hạn, đột biến ở protein bề mặt có thể giúp virus gắn với thụ thể tế bào hiệu quả hơn, từ đó nâng cao khả năng lây nhiễm. Ngoài ra, nếu thời gian lây truyền kéo dài trước khi bệnh trở nặng hoặc được phát hiện, virus có thể âm thầm lan rộng trong cộng đồng.

Gần đây, nhiều ca nhiễm đã được xác nhận tại bang West Bengal, phía Đông Ấn Độ, gần thành phố Kolkata. Báo cáo ghi nhận ít nhất 5 trường hợp dương tính, trong đó có nhân viên y tế tại một bệnh viện. Gần 100 người tiếp xúc gần đã được cách ly để ngăn nguy cơ lây lan, và đến nay chưa phát hiện ổ dịch lớn ở các khu vực khác, TS Vũ thông tin.

Dù khả năng Nipah trở thành đại dịch hiện vẫn được đánh giá là thấp, công tác phòng ngừa và giám sát không thể chủ quan. Những biện pháp cần được duy trì gồm:

- Tăng cường giám sát dịch tễ, phát hiện sớm ca nghi ngờ, đặc biệt tại cửa khẩu và với người đến từ vùng có ổ dịch.

- Kiểm soát lây nhiễm trong cơ sở y tế, áp dụng nghiêm ngặt biện pháp phòng hộ cho nhân viên y tế khi tiếp nhận, chẩn đoán và điều trị bệnh nhân nghi nhiễm.

- Hạn chế tiếp xúc với động vật hoang dã, nhất là dơi ăn quả.

- Tăng cường an toàn sinh học tại trang trại chăn nuôi, ngăn dơi tiếp cận chuồng trại, thức ăn và nguồn nước; người chăm sóc vật nuôi cần sử dụng găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ khi xử lý động vật bệnh.

- Không tiêu thụ trái cây có dấu hiệu bị dơi ăn, che chắn vườn cây tại vùng có nguy cơ.

- Duy trì lối sống lành mạnh, đảm bảo dinh dưỡng và giấc ngủ để tăng cường sức đề kháng.

Nipah vẫn là mối đe dọa tiềm ẩn với tỷ lệ tử vong cao, nhưng với sự giám sát chặt chẽ và các biện pháp phòng ngừa phù hợp, nguy cơ bùng phát trên diện rộng có thể được kiểm soát. Tuy nhiên, giới chuyên môn nhấn mạnh: trong thế giới toàn cầu hóa, bất kỳ mầm bệnh nào cũng có thể thay đổi nếu xuất hiện đột biến phù hợp.