Chiêm ngưỡng những pho tượng cổ độc đáo trong đền thờ danh tướng Yết Kiêu
Tượng thờ danh tướng Yết Kiêu, tượng Bạch ngưu mao, tượng cá thần... là những cổ vật được Nhân dân phụng thờ và lưu giữ hàng trăm năm qua tại đền Quát ở Hải Phòng.
Đền Quát nằm tại thôn Hạ Bì, xã Yết Kiêu (Hải Phòng), thờ danh tướng Yết Kiêu - Đệ nhất đô soái thủy quân Đức Thánh Trần Triều. Từ vị trí đền, có thể thấy được con sông Đĩnh Đào uốn khúc. Đền nằm giữa vùng sông nước hữu tình, mang đậm giá trị lịch sử văn hoá.
Ba hướng của đền đều được bao bọc bởi hồ nước trong xanh trải dài. Chính vì vậy, người ta đặt tên ngôi đền là đền Quát – có nghĩa là vị trí đền có thể bao quát được không gian rộng lớn.
Theo “Đại Nam nhất thống chí”, đền Quát được xây dựng từ thời Trần. Đến thời Nguyễn, đền Quát trải qua 4 lần trùng tu, tôn tạo, mở rộng với 7 gian tiền tế, 3 gian hậu cung. Từ năm 1973 đến nay, đền được xây dựng lại 5 gian tiền tế, 3 gian trung từ, 3 gian hậu cung. Năm 2008, đền Quát được trùng tu toàn diện, đến nay khuôn viên di tích rộng 4 ha.
Tượng thờ Đệ nhất Đô soái thuỷ quân Yết Kiêu - danh tướng thuỷ quân thời Trần với tài thuỷ chiến "độc nhất vô nhị".
Toà Hậu cung đặt khám thờ tượng Yết Kiêu và công chúa Nguyên triều có niên đại từ thời Hậu Lê, được thiết kế, điêu khắc tinh xảo, tôn nghiêm.
Đặc biệt, bên trong đền thờ tượng đôi trâu thần – ‘Bạch Ngưu Thần’ (đôi trâu trắng). Theo truyền thuyết, chính đôi trâu này đã để lại đôi lông trâu giúp Yết Kiêu có được khả năng lặn sâu dưới nước như đi trên đất liền.
Đền chính được xây dựng theo mặt bằng chữ Đinh, gồm tiền tế 7 gian và hậu cung 3 gian, kết cấu bằng gạch Cậy, mái lợp ngói mũi... Bên trong đền còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ giá trị như tượng Yết Kiêu, tượng 9 nàng hầu, mõ cá, mõ cáo cùng hệ thống đại tự, hoành phi, câu đối và các mảng chạm khắc mang đậm dấu ấn văn hóa thời Trần.
Hai bên hương án đặt 2 tượng phỗng bằng đá cao 1,2m, có niên đại hơn 250 năm, từ thời Cảnh Hưng 20 (1759).
Ngoài những bức tượng cổ hàng trăm năm, đền Quát còn lưu giữ các cổ vật như voi đá, ngựa đá niên đại Hậu Lê, hai tấm bia cổ và 4 sắc phong...
Ở Trung từ đền còn có câu đối cổ “Nhập thủy như bình địa” (đi lại dưới nước như đi trên đất liền) gắn với truyền thuyết về tài bơi lội của danh tướng Yết Kiêu.
Di tích hiện còn lưu giữ 2 hiện vật bằng gỗ là mõ cá và mõ cáo, gắn với truyền thuyết về 2 con vật giúp Yết Kiêu thoát khỏi sự truy đuổi của giặc Nguyên. Để tưởng nhớ sự linh thiêng ấy, người đời sau đã tạo tác 2 chiếc mõ. Mỗi khi có việc trọng, dân làng lại gõ mõ cầu mong thần linh phù trợ.
Đền xây dựng bằng gạch, lợp ngói âm dương. Bên trong đền có rất nhiều đại tự, cuốn thư, đồ thờ, các sắc phong, những họa tiết, hoa văn về các linh vật; tùng, cúc, chúc, mai được chạm trổ tinh xảo bởi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân xưa.
Trung từ gồm 5 gian, được xây dựng bằng gỗ tứ thiết, mái cong ở các góc theo lối kiến trúc truyền thống. Mái lợp ngói mũi hài, bờ nóc trang trí theo "lưỡng long chầu nguyệt", "rồng chầu phượng múa" tạo nên vẻ cổ kính, hài hòa.
Đền được chia làm 2 khu vực: nội tự và ngoại tự. Khu ngoại tự gồm nghi môn, sân vườn, hồ lạch Xanh – Đỏ, hồ bán nguyệt, voi đá, ngựa đá, bãi bơi, cầu đá… Khu đền chính được xây theo kiến trúc “tiền Nhất hậu Đinh” gồm 5 gian tiền tế, 5 gian trung từ và 3 gian hậu cung.
Xung quanh đền là quần thể cây cổ thụ có tuổi đời hàng chục năm, tạo nên không gian xanh, cổ kính.
Bãi bơi nằm dọc theo bờ sông, có diện tích khoảng 2.000 m², là không gian gắn liền với các hoạt động nghi lễ của lễ hội đền Quát. Tại đây còn lưu giữ tấm bia “Lịch triều khoa cử” được khắc vào đầu thời Nguyễn và bệ ngự đặt kiệu Yết Kiêu cùng phu nhân trong các kỳ lễ hội. Giữa khu đền và bãi bơi là hồ bán nguyệt quanh năm nước trong xanh.
Ngoài giá trị cảnh quan, khu ngoại tự còn lưu giữ nhiều dấu tích lịch sử như 2 voi đá, 2 ngựa đá... Với không gian rộng rãi, nơi đây được Nhân dân địa phương lựa chọn làm địa điểm tổ chức các hoạt động bơi chải trong khuôn khổ lễ hội đền Quát.
Năm 1988, danh thắng đền Quát được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Lễ hội đền Quát được đưa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể Quốc gia. Kể từ năm 1976, lễ hội đền Quát được tổ chức vào mùa thu, diễn ra trong các ngày 14–16/8 âm lịch, gắn với lễ hội truyền thống Kiếp Bạc nhằm tưởng niệm Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo. Hoạt động bơi chải dần trở thành nét đặc trưng tiêu biểu của lễ hội, đồng thời là thế mạnh của xã Yết Kiêu tại các giải thi đấu cấp vùng và toàn quốc. Thông qua các nghi lễ và hoạt động hội, lễ hội đền Quát tôn vinh tinh thần thượng võ của dân tộc, mang những nét tương đồng với lễ cầu ngư của ngư dân ven biển Trung Bộ.
