Chiếc điện thoại phơi bày hệ sinh thái phức tạp tại Trung Quốc: Bị ứng dụng ngân hàng từ chối giao dịch, Taobao, Alipay đồng loạt tẩy chay

Khi nhà sản xuất thiết bị viễn thông Trung Quốc ZTE ra mắt chiếc điện thoại thông minh trí tuệ nhân tạo đầu tiên vào tháng này, kỳ vọng rất cao. Trang bị mô hình ngôn ngữ Doubao của ByteDance và được tiếp thị như một nguyên mẫu kỹ thuật, điện thoại Nubia M153 đã bán hết ngay lập tức và nhanh chóng xuất hiện trên các nền tảng bán lại với giá cao hơn nhiều lần. Lời hứa rất đơn giản và táo bạo: một chiếc điện thoại có thể đọc màn hình, chuyển đổi giữa ứng dụng và thực hiện các tác vụ thay cho người dùng, thay vì chỉ trả lời các câu hỏi.

Tuy nhiên, thực tế rất phũ phàng. Người dùng báo cáo các phiên WeChat bị dừng giữa chừng, cảnh báo “môi trường đăng nhập bất thường” và các ứng dụng ngân hàng từ chối giao dịch trừ khi trợ lý Doubao bị vô hiệu hóa. Hơn thế nữa, Taobao, Meituan, Alipay, AutoNavi và JD.com đều đã trực tiếp vô hiệu hóa quyền đăng nhập.

Vụ việc phơi bày một mâu thuẫn cấu trúc mà hệ sinh thái di động Trung Quốc phần lớn đã che giấu công chúng. Doubao đại diện cho một bước tiến từ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ lên trí tuệ nhân tạo cấp nhà mạng - một hệ thống có khả năng đọc và hành động, chứ không chỉ đưa ra lời khuyên. Đối với các siêu ứng dụng của Trung Quốc, vốn coi danh tính người dùng và tính toàn vẹn thanh toán là cơ sở hạ tầng cốt lõi, bước tiến đó đã vượt qua một ranh giới.

Điện thoại Doubao khác biệt so với các tính năng AI hạn chế mà các nhà sản xuất điện thoại Trung Quốc đã phát hành cho đến nay. Huawei Technologies, Xiaomi, Oppo và Vivo xây dựng các công cụ tóm tắt nội dung hoặc tự động hóa các thao tác cụ thể, tất cả đều nằm trong môi trường giới hạn. Ngược lại, Doubao hoạt động bên trong hệ điều hành. Nó có thể phân tích văn bản trên màn hình, tạo ra các thao tác chạm ảo và hoạt động trên các ứng dụng của bên thứ ba. Hành vi này giống với một người vận hành được ủy quyền hơn là một tính năng đơn thuần.

ByteDance cho biết tính tự chủ này được giới hạn bởi sự đồng ý rõ ràng của người dùng và sẽ tạm dừng trong các bước nhạy cảm như nhập mật khẩu và thực hiện thanh toán. Dữ liệu, theo ByteDance, được xử lý cục bộ trên đám mây và không được sử dụng để huấn luyện các mô hình của họ.

Đáng chú ý, bản thân Doubao dường như không chắc chắn trong việc giải quyết các mối lo ngại về quyền riêng tư từ bên ngoài. Chỉ 13 ngày sau khi tuyên bố sẽ “ngừng sản xuất trong thời gian ngắn sắp tới” vào đầu tháng 12, liên kết mua điện thoại Doubao AI lặng lẽ xuất hiện trở lại trên mạng - nhưng nhanh chóng bị gỡ xuống ngay trong cùng ngày.

Jiang Yuchen, giám đốc nghiên cứu và phát triển sản phẩm thông minh tại OPPO ColorOS, một đối thủ cạnh tranh của Doubao Mobile, cũng nhấn mạnh những thách thức kỹ thuật: “Vấn đề cấp bách nhất với điện thoại AI là quyền riêng tư. Cho dù đó là Doubao Mobile hay nhiều nhà sản xuất điện thoại AI khác, hầu hết dữ liệu đều được truyền tải qua đám mây. Việc xây dựng hồ sơ 3D của người dùng và lưu trữ trên đám mây chắc chắn sẽ làm dấy lên lo ngại về quyền riêng tư đối với nhiều người dùng. Giải pháp duy nhất là giữ dữ liệu và xử lý hoàn toàn trên thiết bị, nhưng điều này lại gây ra vấn đề về tiêu thụ điện năng”.

Mô hình rủi ro này giải thích tại sao các phản ứng lại nhanh chóng và tự động. Các sự cố đăng nhập, treo máy và thiết lập lại phiên của WeChat phản ánh một hệ thống hành vi theo dõi cách người dùng vuốt, cuộn, dừng lại và giao dịch. Bất cứ điều gì khác biệt rõ rệt so với các mô hình dự kiến đều được coi là đáng ngờ.

Các ứng dụng ngân hàng đưa ra thông báo bật lên hướng dẫn người dùng tắt Doubao trước khi chuyển tiền. Tất cả những điều này không cần chỉ thị từ ban quản lý; các quy tắc được tích hợp trong công cụ quản lý rủi ro của nền tảng.

Các siêu ứng dụng của Trung Quốc không chỉ đơn thuần là sản phẩm tư nhân. Chúng là những tiện ích kỹ thuật số thiết yếu. Một tài khoản bị xâm phạm có thể dẫn đến những sự cố lan rộng trên các hệ thống nhắn tin, thanh toán, xác minh danh tính và các dịch vụ liên kết với chính phủ. Khả năng chịu đựng sự mơ hồ trong hoạt động của chúng rất thấp.

Trí tuệ nhân tạo (AI) bắt chước hành vi người dùng quá thuyết phục sẽ đe dọa chính những tín hiệu mà các nền tảng này dựa vào để phân biệt hoạt động hợp pháp với gian lận. Các nhà phân tích lưu ý rằng phương pháp kỹ thuật này tương tự như các công cụ bên thứ ba xâm phạm trong quá khứ, và nếu quản lý không tốt, có thể tạo cơ hội cho tội phạm mạng.

Từ năm 2023, Bắc Kinh đã xây dựng một khuôn khổ nhiều lớp cho trí tuệ nhân tạo tạo sinh, tổng hợp sâu và đề xuất thuật toán, đỉnh điểm là các quy định yêu cầu nội dung do AI tạo ra phải được dán nhãn rõ ràng bắt đầu từ tháng 9 năm 2025. Trọng tâm là tính minh bạch: Các nhà quản lý muốn hoạt động của con người và máy móc được tách biệt trong luật pháp, mã nguồn và nhật ký kiểm toán. Một AI hòa lẫn vào danh tính người dùng sẽ làm suy yếu nguyên tắc đó.

Điều khiến vụ việc Doubao trở nên nghiêm trọng hơn là nó liên quan mật thiết đến cuộc đấu tranh quyền lực kéo dài trong hệ sinh thái di động của Trung Quốc. Các nhà sản xuất điện thoại Android trong nước đã xây dựng các lớp phân phối ứng dụng và dịch vụ sinh lợi, thường tính phí hoa hồng lên tới 50% và hướng người dùng tránh xa các đối thủ cạnh tranh thông qua các cảnh báo bảo mật mạnh mẽ. Những hành vi này đã thu hút sự chú ý của các cơ quan quản lý.

Vào tháng 11, Cục Quản lý Thị trường Nhà nước đã ban hành hướng dẫn rõ ràng và hiếm hoi lên án cạnh tranh phi lý trong lĩnh vực di động, nêu tên việc chiếm đoạt lưu lượng truy cập, chuyển hướng bắt buộc và sự không tương thích độc hại là những hành vi bất hợp pháp làm méo mó trật tự thị trường. Cách tiếp cận của cơ quan này rất đáng chú ý: vấn đề không phải là sự thống trị của một công ty duy nhất, mà là hành vi sử dụng lợi thế cấp hệ thống để hạn chế sự lựa chọn của người dùng hoặc kìm hãm đối thủ cạnh tranh.

Xu hướng ngắn hạn đã rõ ràng. Các siêu ứng dụng sẽ tiếp tục hạn chế tự động hóa cấp hệ thống cho đến khi các tác nhân có thể tự nhận diện, hoạt động trong phạm vi quyền hạn được xác định và cung cấp nhật ký kiểm toán cho các hành động của chúng. Doubao - ứng dụng đạt khoảng 159 triệu người dùng hoạt động hàng tháng vào tháng 10 - có thể cần phải thiết kế lại giao diện của mình với WeChat, Alipay và các ứng dụng ngân hàng, thay vì tạo ra ảo tưởng về một cuộc cách mạng AI bằng các khả năng đọc màn hình được ủy quyền.

Theo: Nikkei Asia