Việt Nam dự kiến "khép lại" thời kỳ "dân số vàng" vào 2036, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược TW Nguyễn Thanh Nghị: "Chúng ta chỉ còn khoảng một thập niên để chuẩn bị"
Theo số liệu từ Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), Việt Nam hiện có gần 17 triệu người từ 60 tuổi trở lên (chiếm 16% trong tổng số 102,3 triệu dân). Dự báo đến năm 2034, nước ta sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già khi nhóm tuổi này vượt mốc 20 triệu người, ngay trước thềm thời kỳ "dân số vàng" khép lại...
Sáng nay (16/11), tại Trụ sở Chính phủ, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Văn phòng Chính phủ, Hội đồng Lý luận Trung ương, Tạp chí Cộng sản, Uỷ ban Kinh tế Tài chính của Quốc hội và Hội Người cao tuổi Việt Nam tổ chức Hội nghị đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc.
Người cao tuổi là nguồn lực, chủ thể và động lực phát triển
Phát biểu khai mạc hội nghị, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam, Trưởng Ban Chỉ đạo hội nghị, khẳng định đây là hoạt động có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, thiết thực triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng. Hội nghị tiếp tục tạo diễn đàn thường niên để trao đổi, phản biện, tư vấn và tham mưu với các cấp có thẩm quyền về chính sách, pháp luật, nhất là những vấn đề liên quan đến đất đai, thuế, vốn và đào tạo nguồn nhân lực, qua đó khuyến khích cộng đồng, doanh nghiệp và người cao tuổi tiếp tục đóng góp cho đất nước.
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, già hóa dân số là xu hướng không thể đảo ngược, đồng thời là vấn đề toàn cầu nổi lên trong thế kỷ XXI. Thông điệp của Ngày Quốc tế người cao tuổi năm 2026 là “Kỷ nguyên của tuổi thọ: Suy nghĩ lại về các hệ thống hướng tới cuộc sống lâu dài hơn”, cho thấy yêu cầu điều chỉnh các hệ thống kinh tế, xã hội trước sự thay đổi về tuổi thọ và cơ cấu dân số.
Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tốc độ già hóa dân số rất nhanh. Nếu quá trình này ở nhiều nước diễn ra trong khoảng 50-70 năm, thậm chí gần một thế kỷ, thì tại Việt Nam được dự báo chỉ kéo dài khoảng 25 năm. Áp lực vì thế không chỉ nằm ở an sinh xã hội và y tế, mà còn ở cách bảo vệ, chăm sóc và phát huy vai trò của người cao tuổi.
Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam cho rằng các cấp, các ngành và toàn xã hội cần đổi mới tư duy, khắc phục cách nhìn phiến diện, coi người cao tuổi là đối tượng thụ động chờ thụ hưởng chính sách. Thay vào đó, cần khẳng định đây là nguồn lực quý báu, là động lực quan trọng đối với sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước, trong bối cảnh số người cao tuổi ngày càng tăng, tuổi thọ được nâng lên và chính sách an sinh dành cho nhóm dân số này ngày càng được chú trọng.
Việt Nam chỉ còn khoảng 10 năm để chuẩn bị
Phát biểu chỉ đạo hội nghị, ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, nhắc lại hội thảo khoa học “Kinh tế bạc ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới” được tổ chức một năm trước đã góp phần thống nhất nhận thức: Già hóa dân số không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội phát triển; người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là nguồn lực, chủ thể và động lực của phát triển.
Trên cơ sở đó, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương đặt ra ba yêu cầu chiến lược, trước hết là đưa kinh tế bạc vào tổng thể đổi mới mô hình phát triển đất nước. Theo định hướng của Nghị quyết số 19, mô hình tăng trưởng phải dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất, lấy con người làm trung tâm, chuyển từ quản lý, kiểm soát sang kiến tạo phát triển.
Trong đó, chuyển từ quản lý quy mô, cơ cấu dân số sang phát triển vốn dân số quốc gia, chủ động thích ứng với già hóa và khai thác cơ hội từ kinh tế bạc là yêu cầu quan trọng. Kinh tế bạc có thể đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi, đồng thời mở rộng thị trường, thúc đẩy đầu tư, tạo việc làm, phát triển các ngành hàng hóa, dịch vụ và hình thành động lực tăng trưởng mới.
Yêu cầu thứ hai là hành động sớm với tầm nhìn dài hạn, bởi tốc độ già hóa đang thu hẹp thời gian chuẩn bị. Bên cạnh quy mô gần 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên hiện nay và dự báo gần 21 triệu người vào năm 2034, khoảng cách giữa tuổi thọ bình quân và số năm sống khỏe mạnh cũng đặt ra bài toán lớn: Người Việt Nam có tuổi thọ bình quân khoảng 74 tuổi nhưng số năm sống khỏe mạnh mới khoảng 65 năm. Điều này cho thấy mục tiêu không chỉ là kéo dài tuổi thọ mà còn phải nâng cao chất lượng sống, sức khỏe, năng lực tự chủ và khả năng tham gia xã hội của người cao tuổi.
"Chúng ta chỉ còn khoảng một thập niên để chuẩn bị căn bản cho thời kỳ già hóa dân số. Đây là khoảng thời gian có ý nghĩa quyết định để xây dựng nền tảng thể chế, kinh tế, hạ tầng và an sinh, biến thách thức già hóa thành cơ hội phát triển", ông Nguyễn Thanh Nghị cho hay.
Yêu cầu thứ ba là phát triển kinh tế bạc theo hướng vừa tạo giá trị kinh tế, vừa bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội. Cách tiếp cận không thể dừng ở quy mô thị trường hay khả năng thương mại hóa dịch vụ, mà phải phát huy tiềm năng, trí tuệ, kinh nghiệm của người cao tuổi, đồng thời bảo đảm mọi người cao tuổi, nhất là nhóm yếu thế, được tiếp cận dịch vụ thiết yếu và thụ hưởng thành quả phát triển.
Đánh giá thực trạng, ông Nguyễn Thanh Nghị chỉ ra bốn nhóm hạn chế lớn, trong đó thể chế và chính sách chưa đồng bộ là điểm nghẽn đầu tiên. Chính sách còn phân tán theo ngành, lĩnh vực, thiếu liên kết giữa y tế, bảo hiểm, dịch vụ xã hội, nhà ở và chăm sóc dài hạn; nhiều mô hình chăm sóc mới còn vướng về đầu tư, tiêu chuẩn, cấp phép và thanh toán, trong khi hệ thống thống kê, đo lường quy mô và đóng góp của kinh tế bạc chưa được hình thành.
Ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương (Ảnh: VGP)
Nhóm hạn chế thứ hai nằm ở thị trường và cơ chế tài chính, khi khả năng chi trả của một bộ phận lớn người cao tuổi còn hạn chế. Tỷ lệ người sau độ tuổi nghỉ hưu có lương hưu hoặc trợ cấp hằng tháng mới đạt gần 42% vào năm 2025, đặt ra yêu cầu phân định rõ dịch vụ thiết yếu thuộc trách nhiệm bảo đảm an sinh của Nhà nước với những dịch vụ có khả năng phát triển theo cơ chế thị trường.
Hạ tầng và nhân lực chăm sóc là nhóm hạn chế thứ ba. Cả nước hiện có khoảng 220 cơ sở chăm sóc người cao tuổi, phục vụ khoảng 15.000 người; mạng lưới chăm sóc tại nhà và cộng đồng chưa đồng bộ, trong khi nhân lực chuyên môn về lão khoa, điều dưỡng, công tác xã hội và chăm sóc dài hạn còn thiếu.
Nhóm hạn chế thứ tư liên quan đến dữ liệu, công nghệ và khả năng tiếp cận dịch vụ số. Việc kết nối, khai thác dữ liệu người cao tuổi phục vụ hoạch định chính sách chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi một bộ phận người cao tuổi gặp khó khăn khi sử dụng công nghệ và tự bảo vệ trên không gian mạng.
Theo ông Nguyễn Thanh Nghị, các điểm nghẽn có quan hệ chặt chẽ và tác động lẫn nhau, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và đồng bộ. Nếu hội thảo năm 2025 tập trung giải thích kinh tế bạc là gì và vì sao Việt Nam cần phát triển lĩnh vực này, thì hội nghị lần này phải làm rõ giải pháp, trách nhiệm, nguồn lực, cơ chế triển khai và thước đo hiệu quả.
Người cao tuổi vừa là đối tượng thụ hưởng chính sách, vừa là nguồn lực, chủ thể và động lực phát triển
Để thúc đẩy hệ sinh thái kinh tế bạc, ông Nguyễn Thanh Nghị đề nghị hội nghị làm rõ bốn định hướng trọng tâm. Định hướng đầu tiên là xác định đúng vị trí, vai trò và các cấu phần của kinh tế bạc trong mô hình phát triển mới, trên cơ sở thống nhất rằng người cao tuổi vừa là đối tượng thụ hưởng chính sách, vừa là nguồn lực, chủ thể và động lực phát triển.
Phạm vi kinh tế bạc vì vậy bao gồm cả thị trường hàng hóa, dịch vụ dành cho người cao tuổi và các hoạt động phát huy năng lực lao động, trí tuệ, kinh nghiệm, sáng tạo, truyền nghề, tham gia xã hội của người cao tuổi, phù hợp với sức khỏe, điều kiện và nguyện vọng. Việt Nam cần sớm xây dựng phương pháp xác định, đo lường lĩnh vực này, làm rõ phạm vi, cấu phần, quy mô và đóng góp đối với GDP, năng suất, việc làm cũng như chất lượng cuộc sống.
Những lĩnh vực có nhu cầu thực và khả năng tạo giá trị gia tăng cần được nhận diện cụ thể, từ chăm sóc sức khỏe, chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng đến dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, nhà ở thích ứng, du lịch, tài chính, bảo hiểm và dịch vụ số. Cùng với đó, phát triển kinh tế bạc phải được tiếp cận theo vòng đời, bắt đầu bằng việc đầu tư sớm cho sức khỏe, giáo dục, kỹ năng, tích lũy tài chính và chuẩn bị cho tuổi già, qua đó gia tăng vốn dân số quốc gia.
Định hướng thứ hai là tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, kiến tạo môi trường và thị trường phát triển. Với người cao tuổi ở vị trí trung tâm, doanh nghiệp là hạt nhân sáng tạo và triển khai, Nhà nước cần xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, ổn định, thuận lợi cho các chủ thể tham gia, đổi mới sáng tạo và cạnh tranh bình đẳng, đồng thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người cao tuổi.
Toàn cảnh Hội nghị đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc (Ảnh: VGP)
Ông Nguyễn Thanh Nghị đề nghị các bộ, ngành, địa phương, chuyên gia và doanh nghiệp chỉ rõ vướng mắc về đất đai, đầu tư, điều kiện cung ứng dịch vụ, tiêu chuẩn chất lượng, cấp phép, thanh toán, bảo hiểm và liên kết giữa lĩnh vực y tế với xã hội. Mỗi kiến nghị phải xác định được quy định cần sửa đổi, chính sách cần bổ sung, cơ quan có thẩm quyền xử lý và tác động dự kiến.
Quá trình sửa đổi Luật Người cao tuổi và xây dựng văn bản hướng dẫn Luật Dân số cần được tận dụng để thể chế hóa những yêu cầu mới. Đồng thời, cần hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn, cơ chế cấp phép, kiểm định, giám sát chất lượng dịch vụ và tăng cường bảo vệ người cao tuổi trước rủi ro sức khỏe, tài chính, an toàn trên không gian mạng, bởi thể chế đồng bộ, dịch vụ có chất lượng và niềm tin của người sử dụng là nền tảng của thị trường bền vững.
Định hướng thứ ba là đổi mới cơ chế huy động, phân bổ và chia sẻ nguồn lực, bảo đảm phát triển bao trùm. Kinh tế bạc đòi hỏi nguồn lực lớn, dài hạn và sự tham gia của nhiều chủ thể, vì vậy cần thiết kế cơ chế chia sẻ chi phí hợp lý giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức bảo hiểm, gia đình và người sử dụng dịch vụ.
Các mô hình tài chính chăm sóc dài hạn, bảo hiểm chăm sóc dài hạn, hợp tác công - tư và chính sách khuyến khích đầu tư vào hạ tầng, dịch vụ thiết yếu cần được nghiên cứu. Cùng với đó là cơ chế hỗ trợ người cao tuổi thu nhập thấp, người khuyết tật, người sống một mình và các nhóm yếu thế, bảo đảm họ có thể tiếp cận những dịch vụ cần thiết.
Việc phân định trách nhiệm bảo đảm an sinh của Nhà nước với không gian phát triển dịch vụ theo cơ chế thị trường phải rõ ràng. Hỗ trợ có mục tiêu cần đi cùng huy động nguồn lực xã hội, tránh bao cấp dàn trải hoặc thương mại hóa dịch vụ thiết yếu vượt quá khả năng chi trả của người cao tuổi yếu thế.
Các chính sách ngân sách, tín dụng, thuế, đất đai và ưu đãi đầu tư phải được đánh giá đầy đủ về hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng cân đối nguồn lực và cơ chế giám sát. Kinh tế tư nhân được khuyến khích đầu tư vào những mô hình kinh doanh khả thi, có thể nhân rộng, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 10 về phát triển kinh tế tư nhân.
Định hướng thứ tư là lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và liên kết các chủ thể làm động lực phát triển hệ sinh thái. Những ứng dụng cần được thúc đẩy gồm quản lý sức khỏe, khám chữa bệnh từ xa, phục hồi chức năng, thiết bị hỗ trợ sinh hoạt, nhà ở thông minh và quản lý chăm sóc dài hạn, với tiêu chí đánh giá là hiệu quả, an toàn, khả năng chi trả và mức độ hòa nhập, tránh đầu tư hình thức.
Liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cần được tăng cường để thương mại hóa kết quả nghiên cứu, phát triển sản phẩm sát nhu cầu và đào tạo nhân lực chăm sóc chuyên nghiệp. Song song với đó là nâng cao năng lực số, tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục học tập, lao động, khởi nghiệp, truyền nghề và sáng tạo.
Cơ sở dữ liệu quốc gia về người cao tuổi cần được khẩn trương hoàn thiện, kết nối và khai thác hiệu quả để phục vụ hoạch định chính sách, dự báo nhu cầu, cung ứng dịch vụ và đánh giá kết quả. Hội Người cao tuổi Việt Nam cần phát huy vai trò đại diện, kết nối, tập hợp hội viên, phản ánh nhu cầu, nguyện vọng, tham gia giám sát và nhân rộng mô hình hiệu quả; người cao tuổi phải trực tiếp tham gia thiết kế, lựa chọn và đánh giá sản phẩm, dịch vụ dành cho mình.
Hợp tác quốc tế cũng là một hướng cần mở rộng, thông qua tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm các nước và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị kinh tế bạc toàn cầu. Cơ hội Việt Nam đăng cai Năm APEC 2027 cần được tận dụng để thúc đẩy kết nối, xúc tiến đầu tư và chuyển giao công nghệ.
Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh, phát triển kinh tế bạc không đơn thuần là mở rộng một thị trường mới, mà là lựa chọn chiến lược trong đổi mới mô hình phát triển, chủ động thích ứng với chuyển đổi dân số và hiện thực hóa quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm.
Mục tiêu của chúng ta không chỉ là tạo thêm giá trị kinh tế từ nhu cầu của người cao tuổi, mà quan trọng hơn là xây dựng một xã hội trong đó, người cao tuổi được sống khỏe mạnh, an toàn, độc lập, tiếp tục cống hiến và thụ hưởng thành quả phát triển; trong đó, trí tuệ, kinh nghiệm và vốn sống của các thế hệ được phát huy thành nguồn lực cho đất nước.
Vì vậy, phát triển kinh tế bạc phải bảo đảm hài hòa 3 mục tiêu: Tạo động lực tăng trưởng mới; phát huy đầy đủ tiềm năng đóng góp của người cao tuổi; bảo đảm an sinh xã hội, tiến bộ và công bằng, không để ai bị bỏ lại phía sau.
Chúng ta đã có những nền tảng chính trị, pháp lý và nhận thức quan trọng. Vấn đề hiện nay không phải là tiếp tục dừng lại ở nhận thức mà phải chuyển mạnh sang hành động. Xác định đúng trọng tâm, lựa chọn đúng khâu đột phá, phân công rõ trách nhiệm, bảo đảm nguồn lực và tổ chức thực hiện quyết liệt, hiệu quả.
Ông Nguyễn Thanh Nghị bày tỏ tin tưởng, với tinh thần trách nhiệm, thẳng thắn, khoa học và thực chất, hội nghị sẽ đề xuất những giải pháp có giá trị, góp phần hoàn thiện Đề án phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam, từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc đồng bộ, hiện đại, nhân văn và bền vững, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.