Vì sao Hà Nội cấm trồng nhóm cây có bonsai cao 60cm được định giá 1,2 tỷ đồng, gỗ làm bút chì, nhạc cụ và đồ chơi?

Mai chiếu thủy được nhiều người Việt yêu thích nhờ hoa thơm, sống khỏe và dễ tạo dáng. Ít người biết rằng mai chiếu thủy thuộc chi Wrightia, thường được gọi là nhóm lòng mức hoặc thừng mức trong các tài liệu thực vật học. Đây cũng là tên khoa học xuất hiện trong danh mục 18 loài cây cấm trồng tại Hà Nội.

Vì sao Hà Nội cấm trồng cây lòng mức?

Theo Quyết định 143/2026/QĐ-UBND, có hiệu lực từ ngày 22/10/2026, Hà Nội đưa 18 loại cây vào danh mục cấm trồng trên địa bàn. Ở vị trí thứ 7 là "Lòng mức (các loại)", tên khoa học Wrightia. Nguyên nhân được nêu cụ thể là "quả chín phát tán, hạt có lông ảnh hưởng đến môi trường".

Khác với những cây bị hạn chế vì thân có gai lớn hoặc cành dễ gãy, vấn đề của nhóm lòng mức nằm ở đặc điểm sinh sản. Mai chiếu thủy thường phát triển dưới dạng cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, có thể cao vài mét nếu không cắt tỉa. Cây có quả dạng nang, thon dài, thường mọc thành cặp. Khi quả chín và tách vỏ, các hạt mang chùm lông trắng được giải phóng.

Theo cơ sở dữ liệu thực vật World Flora Online, hạt của Wrightia religiosa dài khoảng 8mm, chùm lông có thể dài tới 3,5cm. Cấu tạo này giúp hạt được gió mang đi, mở rộng phạm vi sinh trưởng. Đây là cơ chế phát tán tự nhiên của cây.

Trong môi trường rừng, khả năng ấy giúp thực vật tái sinh. Tuy nhiên, ở đường phố và khu dân cư, hạt cùng những túm lông phát tán có thể gây bất tiện cho việc giữ gìn vệ sinh. Đó cũng là lý do được Hà Nội viện dẫn khi đưa nhóm lòng mức vào danh mục cấm trồng.

Vậy những cây đã có trước khi quy định có hiệu lực sẽ được xử lý thế nào? Theo điểm c khoản 3 Điều 10, đối với cây hiện hữu thuộc danh mục cấm trồng trong đô thị và khu dân cư nông thôn, cơ quan, đơn vị được giao quản lý có trách nhiệm lập kế hoạch từng bước loại bỏ, trồng thay thế. Quy định đặt ra lộ trình xử lý, thay vì yêu cầu chặt hạ đồng loạt ngay lập tức.

Đối với cây cảnh trong khuôn viên nhà ở, khoản 4 Điều 26 yêu cầu tổ chức, hộ gia đình và cá nhân quản lý, sử dụng đất không trồng các loài thuộc danh mục cấm. Tuy nhiên, văn bản chưa nêu cách xử lý riêng đối với những chậu bonsai đã được người dân sở hữu từ trước. Trường hợp này cần có hướng dẫn cụ thể từ cơ quan quản lý để phân biệt với cây xanh công cộng.

Bonsai cao 60cm được định giá 1,2 tỷ đồng

Tại triển lãm cây cảnh nghệ thuật Bắc Ninh năm 2020, một tác phẩm mai chiếu thủy của anh Vũ Tuấn Quảng, đến từ Hải Dương thời điểm đó, đã giành giải vàng ở hạng mục bonsai tầm trung. Cây chỉ cao khoảng 60cm, tán rộng tương đương nhưng đường kính gốc lên tới 30cm. Theo báo Dân trí, chủ nhân ước tính tác phẩm có giá trị khoảng 1,2 tỷ đồng.

Điểm đặc biệt của cây nằm ở phần thân già, gốc lớn, nổi nhiều u cục và những tán lá được tạo hình thành từng tầng. Các vết cắt trên thân đã liền sẹo, cho thấy quá trình chăm sóc, chỉnh sửa kéo dài nhiều năm. Giá trị 1,2 tỷ đồng là mức chủ nhân tự ước tính, không phải giá giao dịch đã được xác nhận.

Mai chiếu thủy có tên khoa học Wrightia religiosa, còn gọi là mai chấn thủy hoặc lòng mức miên. Cây có hoa trắng, năm cánh, mọc thành chùm, tỏa hương thơm. Hoa thường hướng xuống dưới, một đặc điểm gắn liền với tên gọi mai chiếu thủy.

Tại Việt Nam, đây là loại cây cảnh được nhiều người yêu thích, đặc biệt ở các tỉnh phía Nam. Theo báo Thanh Niên tháng 3/2022, anh Nguyễn Phước Duy, một người làm nghề cây cảnh tại Chợ Lách, Bến Tre, sở hữu gần 100 tác phẩm mai chiếu thủy với nhiều kích cỡ. Anh Duy cho biết giá cây dao động từ vài trăm nghìn đồng đến hàng tỷ đồng, tùy từng tác phẩm.

Mai chiếu thủy không phải giống cây đặc biệt quý hiếm hoặc khó trồng. Tài liệu hướng dẫn về cây xanh, hoa kiểng của Trung tâm Khuyến nông TP.HCM cho biết cây sinh trưởng khỏe, có thể nhân giống bằng hạt hoặc chiết cành. Khả năng chịu cắt tỉa, dễ uốn nắn và phát triển tốt trong chậu khiến loài này phù hợp với nghệ thuật bonsai.

Tuy nhiên, tạo ra một tác phẩm có giá trị cao đòi hỏi nhiều công sức. Người chơi phải lựa chọn phôi cây, định hình bộ rễ, uốn cành, tạo tán và duy trì dáng thế qua nhiều năm. Những cây có gốc lớn, thân già, hình dáng độc đáo thường được giới sưu tầm đánh giá cao. Vì thế, giá trị hàng tỷ đồng chủ yếu gắn với tuổi cây, nghệ thuật tạo tác và nhu cầu của người mua.

Gỗ làm bút chì, tượng rối truyền thống và đồ chơi nổi tiếng Ấn Độ

Bên cạnh giá trị cây cảnh, chi Wrightia còn có nhiều loài cung cấp gỗ được sử dụng trong đời sống. Đáng chú ý là lòng mức lông (Wrightia pubescens), một loài khác với mai chiếu thủy nhưng cùng thuộc họ Trúc đào.

Theo bộ tài liệu nghiên cứu tài nguyên thực vật Đông Nam Á PROSEA, lòng mức lông phân bố tự nhiên ở Việt Nam và nhiều nước trong khu vực. Cây có thể cao tới 35m, thân khá thẳng, đường kính có thể đạt 50cm. Gỗ được sử dụng trong xây dựng thông thường, sản xuất bút chì, nhạc cụ, tượng rối và các sản phẩm chạm khắc.

Tại Indonesia, Wrightia pubescens được ghi nhận là một trong những nguồn nguyên liệu làm hình tượng rối Wayang. Đây là loại hình sân khấu kể chuyện truyền thống có lịch sử lâu đời, kết hợp nghệ thuật điều khiển rối và âm nhạc. Năm 2008, Wayang được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nghệ thuật Wayang có nhiều hình thức. Trong đó, Wayang kulit sử dụng hình tượng bằng da để tạo bóng trên màn chiếu, còn Wayang golèk và Wayang klitik có những nhân vật được làm bằng gỗ. Các con rối được chạm khắc, trang trí trang phục và có bộ phận cử động để nghệ nhân điều khiển trong lúc biểu diễn.

Gỗ lòng mức còn gắn với những tập quán địa phương ít được biết đến. Theo PROSEA, tại Indonesia, vỏ cây Wrightia pubescens từng được sử dụng làm chất giúp sữa đông lại trong quá trình chế biến litsusu, một sản phẩm truyền thống có đặc điểm tương tự phô mai.

Một câu chuyện khác đến từ Ấn Độ, nơi loài Wrightia tinctoria có vai trò quan trọng trong nghề làm đồ chơi gỗ truyền thống. Gỗ cây có màu trắng ngà, kết cấu mịn, tương đối nhẹ và dễ gia công. Người địa phương gọi loại gỗ này là ivory wood, nghĩa là gỗ màu ngà.

Tại thị trấn Channapatna thuộc bang Karnataka, nghề làm đồ chơi gỗ đã tồn tại hơn 200 năm. Theo Cổng thông tin du lịch quốc gia Ấn Độ, nghề thủ công này phát triển từ thế kỷ XVIII, gắn với sự bảo trợ của nhà cai trị Tipu Sultan. Những người thợ địa phương hiện sản xuất nhiều mặt hàng như búp bê, con quay, tượng động vật, hộp đựng đồ, đồ trang trí và vật dụng nhỏ trong gia đình.

Quy trình làm đồ chơi có những công đoạn khá đặc biệt. Người thợ cắt gỗ thành khối, sau đó sử dụng máy tiện để tạo hình. Khi khối gỗ quay, nghệ nhân áp thanh sơn cánh kiến có màu lên bề mặt. Nhiệt sinh ra từ ma sát làm lớp phủ mềm ra và bám đều vào gỗ, tạo nên những sản phẩm có màu sắc nổi bật.

Sau khi tạo hình và phủ màu, đồ chơi được đánh bóng bằng lá cọ để có bề mặt nhẵn mịn. Ngoài loại gỗ truyền thống Wrightia tinctoria, các cơ sở hiện còn sử dụng cao su, thông, tuyết tùng và một số nguyên liệu khác.

Đáng chú ý, ngày 30/1/2006, đồ chơi và búp bê Channapatna được Ấn Độ cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý. Theo cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ nước này, sản phẩm mang số đăng ký 23 và hiện được gia hạn bảo hộ đến ngày 6/2/2035. Cổng thông tin du lịch Ấn Độ cho biết nghề thủ công này tạo sinh kế cho hơn 1.500 nghệ nhân tại khu vực Ramanagara.

Wrightia tinctoria còn có một công dụng liên quan đến màu sắc. Theo PROSEA, lá cây có thể dùng sản xuất chất nhuộm gần giống chàm, từng được sử dụng trong nghề nhuộm vải. Tài liệu ghi nhận cần khoảng 100 đến 200kg lá để thu được 1kg chất nhuộm.