Vì sao gọi là "vắt cổ chày ra nước"?

Dưới những bài viết về chuyện tiết kiệm hay các màn "cân đo đong đếm" từng đồng, không hiếm bình luận gọi nhân vật là "vắt cổ chày ra nước".

Nghe nhiều đến mức ai cũng hiểu đại khái đây là cách nói về một người... quá tiết kiệm. Thế nhưng nếu dừng lại vài giây và tự hỏi: "Vắt cổ chày ra nước" nghĩa đen là gì? Vì sao lại là cổ chày, và làm sao có thể vắt ra nước? Có lẽ không phải ai cũng trả lời được.

Thực tế, đây là một thành ngữ quen thuộc trong tiếng Việt, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Chỉ với sáu chữ ngắn gọn, người xưa đã tạo nên một hình ảnh cường điệu nhưng rất dễ hình dung để nói về một kiểu tính cách mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

"Vắt cổ chày ra nước" có nghĩa là gì?

Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NXB Hồng Đức, 2021), "vắt cổ chày ra nước" là một thành ngữ được giải thích là: "Ví tính người keo kiệt quá đáng."

Trong từ điển, thành ngữ này còn được chú thích bằng ký hiệu (kng.), viết tắt của khẩu ngữ. Đây là ký hiệu dùng để chỉ những từ hoặc cụm từ chủ yếu được sử dụng trong giao tiếp hằng ngày, mang sắc thái tự nhiên, dân dã hơn là trong các văn bản mang tính trang trọng hoặc học thuật.

Vì vậy, "vắt cổ chày ra nước" thường xuất hiện trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, hoặc trong những bình luận trên mạng xã hội khi nhắc đến một người bị cho là quá keo kiệt hoặc chắt chiu trong chuyện tiền bạc.

Chày là dụng cụ dùng để giã gạo, giã cua, giã thuốc... Theo cách làm truyền thống, chày thường được chế tác bằng gỗ hoặc đá - những vật liệu đặc, cứng và hoàn toàn không chứa nước.

Còn cổ chày là phần thon nhỏ nằm giữa thân và đầu chày. Đây vốn không phải bộ phận có thể chứa chất lỏng, càng không phải thứ có thể "vắt" như một chiếc khăn ướt hay một quả cam.

Chính vì vậy, hình ảnh "vắt cổ chày ra nước" ngay từ nghĩa đen đã là một điều gần như không thể xảy ra.

Nếu để ý, động từ "vắt" trong tiếng Việt thường gắn với những hành động như vắt khăn, vắt chanh, vắt cam, vắt mía... Điểm chung của chúng là cố ép để lấy ra đến những giọt cuối cùng. Đặt cạnh hình ảnh chiếc chày khô cứng, việc "vắt" càng trở nên phi lý. Bởi ngay từ đầu, đó là một vật vốn không thể có nước để lấy.

Chính sự "không thể xảy ra" ấy lại khiến thành ngữ trở nên rất giàu sức gợi. Một chiếc chày vốn khô cứng thì làm sao có thể vắt ra nước. Nói cách khác, đây không đơn thuần là tiết kiệm, mà là sự chắt chiu, tính toán đến mức cực đoan.

 Vì sao thành ngữ này lại dùng để chỉ người keo kiệt?

“Vắt cổ chày ra nước" không dùng để khen một người biết tiết kiệm, mà thường được sử dụng khi muốn nói ai đó keo kiệt quá mức, quá tính toán trong chuyện tiền bạc hoặc lợi ích.

Điều thú vị là người Việt không chọn cách diễn đạt trực tiếp như "rất keo kiệt", mà mượn một hình ảnh gần gũi trong đời sống lao động để tạo nên phép ví von giàu sức gợi.

Thay vì chỉ nói một người "không muốn bỏ tiền", thành ngữ này khiến người nghe ngay lập tức hình dung đến cảnh cố gắng vắt nước từ một chiếc chày gỗ - một việc vốn bất khả thi.

Chỉ bằng một hình ảnh ấy, mức độ keo kiệt được đẩy lên đến cực điểm mà không cần thêm bất kỳ lời giải thích nào.

Ngày nay, không phải gia đình nào cũng còn sử dụng chày để giã gạo như trước. Thế nhưng "vắt cổ chày ra nước" vẫn là một trong những thành ngữ được dùng khá phổ biến, từ những cuộc trò chuyện thường ngày cho đến các bình luận trên mạng xã hội.

Có người dùng để trêu bạn bè quá chi li khi chia tiền ăn, có người dùng để nói vui về đồng nghiệp luôn cố tiết kiệm từng khoản nhỏ, cũng có lúc thành ngữ này xuất hiện dưới các bài đăng chia sẻ những câu chuyện tiết kiệm đến mức gây tranh cãi.