Vì sao càng cố giảm chi càng dễ tiêu nhiều?

Không ít người tin rằng chỉ cần quyết liệt cắt giảm chi tiêu thì tình hình tiết kiệm sẽ được cải thiện đáng kể. Nhưng thực tế lại không đơn giản như vậy. Bạn có thể bắt đầu rất hăng hái: Từ cắt cà phê, ngừng gọi đồ ăn, đặt mục tiêu "không mua gì ngoài nhu yếu phẩm". Thế nhưng chỉ sau vài tuần hoặc vài tháng, mọi thứ nhanh chóng đảo chiều. Một lần mua sắm "xả stress" có giá trị gấp nhiều lần số tiền đã cố tiết kiệm trước đó, hoặc hàng loạt đơn hàng phát sinh vì cảm giác "đã nhịn đủ rồi".

Khi việc tiết kiệm được thực hiện theo hướng quá cực đoan, nó dễ tạo ra áp lực và khiến hành vi chi tiêu đi theo chiều ngược lại.

1. Cảm giác "bị cấm đoán" luôn khiến món đồ trở nên hấp dẫn hơn

Có một nghịch lý thú vị trong tâm lý học: Càng tự cấm bản thân làm điều gì, chúng ta càng nghĩ nhiều về điều đó. Điều này cũng xảy ra với tiền bạc. Khi liên tục nhắc mình "không được mua", "không được tiêu", não bộ sẽ vô tình dành nhiều sự chú ý hơn cho chính những món đồ hoặc trải nghiệm trong danh sách hạn chế. Một chiếc áo bình thường bỗng trở nên rất đáng mua. Một ly cà phê từng không quá quan trọng lại trở thành phần thưởng đầy hấp dẫn.

Đến khi ý chí suy giảm sau một ngày làm việc căng thẳng hoặc một tuần nhiều áp lực, việc mua sắm diễn ra như một cách "giải phóng". Thậm chí, khoản chi sau đó còn lớn hơn rất nhiều so với số tiền vốn định tiết kiệm.

Nói cách khác, càng biến việc chi tiêu thành "điều cấm", nó càng có sức hút.

2. Tiết kiệm quá mức chưa bao giờ là giải pháp lâu dài

Nhiều người áp dụng cách tiết kiệm theo kiểu "nhịn sạch". Không uống trà sữa, không xem phim, không gặp bạn bè, không mua bất cứ thứ gì ngoài thực phẩm thiết yếu.

Vấn đề là chúng ta không chỉ cần tồn tại, mà còn cần những khoảng nghỉ và niềm vui nhỏ trong cuộc sống. Khi thiếu những điều đó quá lâu, tâm lý dễ xuất hiện cảm giác "đã hy sinh quá nhiều". Và khi có cơ hội, người ta thường tự cho phép mình chi tiêu nhiều hơn như một cách bù đắp.

Ví dụ, sau một tháng không mua gì, một người có thể sẵn sàng chi vài triệu đồng cho một buổi mua sắm vì nghĩ rằng mình "xứng đáng". Nếu tính tổng thể, khoản chi này đôi khi còn lớn hơn số tiền lẽ ra đã tiêu đều mỗi tuần.

3. Chỉ nhìn vào khoản tiền tiết kiệm mà quên theo dõi cảm xúc khi tiêu tiền

Khi lập kế hoạch tài chính, nhiều người chỉ quan tâm đến những con số: Tháng này phải giảm bao nhiêu phần trăm chi phí, phải tiết kiệm được bao nhiêu tiền. Trong khi đó, cảm xúc lại là yếu tố quyết định rất nhiều hành vi mua sắm.

Nếu mỗi lần tiêu tiền đều đi kèm cảm giác tội lỗi, tiếc nuối hoặc tự trách bản thân, việc quản lý tài chính sẽ dần trở thành một áp lực. Đến một thời điểm nào đó, bạn dễ buông xuôi với suy nghĩ: "Đằng nào cũng phá kế hoạch rồi."

4. Cắt những khoản mang lại niềm vui nhỏ, còn những khoản gây lãng phí thì lại bỏ qua

Không ít người bắt đầu tiết kiệm bằng cách loại bỏ ngay những khoản dễ nhìn thấy như ly cà phê buổi sáng, đi ăn cuối tuần,... Trong khi đó, những khoản chi nhỏ nhưng lặp lại mỗi ngày như phí giao hàng, các gói đăng ký ít dùng, đồ ăn vặt tiện tay mua, mua thêm vì "thiếu vài chục nghìn là được miễn phí ship"... lại gần như không được chú ý.

Kết quả là cuộc sống trở nên kém vui hơn, nhưng tổng số tiền tiết kiệm được lại không đáng kể. Điều này khiến nhiều người nhanh chóng mất động lực và quay trở lại thói quen chi tiêu cũ.

5. Mục tiêu chỉ là "giảm chi" nên rất khó duy trì lâu dài

Có một khác biệt khá lớn giữa hai mục tiêu: "Không được tiêu tiền" và "để dành tiền cho điều mình thật sự muốn".

Mục tiêu đầu tiên chủ yếu tạo cảm giác thiếu thốn. Trong khi đó, mục tiêu thứ hai mang lại cảm giác đang tiến gần đến một điều tích cực.

Khi việc tiết kiệm chỉ xoay quanh chuyện cắt giảm, bạn thường thấy mình đang mất đi nhiều hơn là đạt được. Vì vậy, động lực sẽ giảm rất nhanh. Ngược lại, nếu biết rõ khoản tiền đó dùng để lập quỹ khẩn cấp, chuẩn bị cho chuyến du lịch, học thêm kỹ năng mới hay mua một món đồ thật sự cần thiết, việc từ chối những khoản chi bốc đồng sẽ trở nên dễ dàng hơn nhiều.

Thế nên không phải cứ cắt giảm thật nhiều thì sẽ tiết kiệm được nhiều hơn. Điều quan trọng hơn là xây dựng một cách chi tiêu đủ thực tế để có thể duy trì trong thời gian dài. Một kế hoạch tài chính hiệu quả không khiến cuộc sống trở nên ngột ngạt, cũng không buộc bản thân phải từ bỏ mọi niềm vui. Thay vào đó, nó giúp mỗi khoản tiền được sử dụng có chủ đích hơn, để việc tiết kiệm trở thành một thói quen tự nhiên thay vì một cuộc "chịu đựng" kéo dài.