Vị hoàng hậu duy nhất trong lịch sử Việt Nam cầm quân đi đánh giặc

Bà Phạm Thị Uyển được cho là quê ở Nam Xương, vùng đất nay thuộc Hà Nội. Theo thần tích đình Hòa Mục và các tư liệu được lưu truyền về bà, cha bà là Phạm Huyên, mẹ là Phùng Thị Thảo, em gái của Phùng Hạp Khanh - người sau này trở thành cha của Phùng Hưng. Bà là chị cả trong gia đình có ba người con; hai người em trai là Phạm Miện và Phạm Huy cũng được nhắc đến với vai trò võ tướng trong cuộc khởi nghĩa của Phùng Hưng.

Câu chuyện về cuộc đời Phạm Thị Uyển gắn liền với Mai Thúc Loan, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hoan Châu chống ách đô hộ của nhà Đường vào đầu thế kỷ VIII. Sau khi nghĩa quân giành được những thắng lợi quan trọng, Mai Thúc Loan lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu Mai Hắc Đế. Theo truyền thuyết được lưu truyền, Phạm Thị Uyển được gả cho Mai Thúc Loan và trở thành hoàng hậu.

Không chỉ giữ vị trí trong hoàng cung, Phạm Thị Uyển còn được mô tả là người am hiểu binh thư, có khả năng bàn việc quân và cùng chồng tham gia chống giặc. Bà cùng hoàng tử Mai Bảo Sơn từng trực tiếp chỉ đạo nghĩa quân chiến đấu với quân của tướng Đường Dương Tư Húc trên sông Tô Lịch.

Năm 722, nhà Đường đưa quân trở lại đàn áp cuộc khởi nghĩa. Các nguồn tư liệu ghi nhận quân Đường tiến vào Tống Bình, trong khi lực lượng của Mai Hắc Đế phải chống đỡ trước một đội quân đông và mạnh hơn. Trong cuộc chiến ấy, Phạm Thị Uyển được ghi nhận đã chỉ huy một cánh quân trên sông Tô Lịch.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, thời điểm đó sông Tô Lịch còn là một nhánh của sông Hồng và giữ vai trò quan trọng về giao thông đường thủy. Phạm Thị Uyển cùng nghĩa quân tổ chức chống trả quân Đường tại khu vực này. Tuy nhiên, trước ưu thế về lực lượng của đối phương, quân của bà dần rơi vào thế bất lợi. Khi trận chiến không thể cứu vãn, Phạm Thị Uyển được các tư liệu và thần tích kể rằng đã nhảy xuống sông Tô Lịch tự vẫn thay vì rơi vào tay quân địch.

Sau đó, theo truyền thuyết địa phương, thi thể bà trôi về khu vực trang Nhân Mục, nay là Hòa Mục, được người dân vớt lên an táng và lập miếu thờ. Ngôi miếu về sau trở thành đền Dục Anh, hiện nằm trên đường Nguyễn Ngọc Vũ, Hà Nội. Hai người em trai của bà cũng được người dân thờ phụng cùng tại khu vực này.

Câu chuyện về Phạm Thị Uyển không chỉ dừng lại ở cuộc chiến với quân Đường. Theo truyền thuyết được lưu truyền tại đền Dục Anh, nhiều thế kỷ sau, Lê Lợi từng nghỉ lại tại miếu Dục Anh trong thời kỳ khởi nghĩa Lam Sơn và được thần báo mộng phù trợ. Sau khi đánh đuổi quân Minh, ông được cho là đã phong tặng danh hiệu cho Phạm Thị Uyển. Những chi tiết này thuộc hệ thống truyền thuyết, tín ngưỡng gắn với di tích và được lưu truyền qua nhiều đời.

Ngày nay, đền Dục Anh và đình Hòa Mục vẫn là những địa điểm gắn với việc thờ phụng Phạm Thị Uyển. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng xác nhận cụm di tích đền Dục Anh và đình Trong tại khu vực Hòa Mục là một trong những địa điểm lưu dấu câu chuyện về vị hoàng hậu này.

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Dân Việt)