Tự nhủ xem vài phút, nhiều người thức trắng đêm vì phim ngắn AI

Mỗi tối, sau khi con trai ngủ, Huy, 29 tuổi, lại nằm trên giường và tự nhủ chỉ xem điện thoại vài phút trước khi đi ngủ. Những đoạn phim ngắn do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra với cốt truyện phi lý, nhân vật thay đổi liên tục, tình tiết được đẩy nhanh khiến anh vừa xem vừa bật cười.

Biết nhiều câu chuyện na ná nhau, Huy vẫn lướt sang video tiếp theo. Ban đầu, anh chỉ xem khoảng 20 phút. Vài tuần sau, khoảng thời gian này kéo dài hơn hai tiếng.

Có hôm nhìn đồng hồ đã gần 2h, Huy vẫn tự nhủ “xem hết đoạn này rồi ngủ”. Sáng hôm sau, anh đau đầu, uể oải, khó tập trung khi làm việc. Những cuộc họp kéo dài khiến Huy sốt ruột, đọc một bài viết vài trang cũng thấy thiếu kiên nhẫn.

Về nhà, anh dễ cáu gắt khi con hỏi chuyện, trong khi bản thân lại tiếp tục cầm điện thoại. “ Có lúc tôi biết mình đang phí thời gian nhưng vẫn không muốn dừng ”, Huy nói. Điều khiến anh lo lắng không phải một bộ phim cụ thể mà là cảm giác ngày càng khó ngồi yên với những việc đòi hỏi tập trung lâu.

Lan, 24 tuổi, từng có thói quen đọc sách trước khi ngủ. Khoảng nửa năm nay, cuốn sách vẫn nằm nguyên trên bàn, còn điện thoại gần như lúc nào cũng trong tay cô.

Lan bắt đầu xem phim ngắn AI vì thấy nội dung “vui và lạ”. Mỗi video chỉ vài chục giây, liên tục xuất hiện tình huống bất ngờ. Cô có thể xem hàng trăm video trong một buổi tối mà không nhận ra thời gian trôi qua.

Dần dần, Lan nhận thấy mình khó kiên nhẫn với những việc cần chờ đợi. Một bài viết dài khiến cô nhanh chóng bỏ cuộc. Khi đồng nghiệp trình bày vấn đề quá lâu, cô liên tục nhìn đồng hồ. Ngay cả lúc ăn cơm cùng gia đình, Lan cũng đặt điện thoại bên cạnh để tranh thủ xem video.

Mẹ nhiều lần phàn nàn con gái “ngồi cạnh nhưng như không có mặt”. Lan ban đầu cho rằng đó chỉ là cách giải trí. Đến khi nhận ra mình thường ngủ chưa đầy sáu tiếng mỗi đêm, hay mệt mỏi, đau đầu và vẫn thấy khó chịu mỗi khi phải rời màn hình, cô bắt đầu lo lắng về thói quen này.

Theo Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, một số người có thể hình thành sự lệ thuộc về mặt tâm lý vào phim ngắn AI. Họ khó kiểm soát thời gian xem, liên tục tìm nội dung mới và vẫn tiếp tục dù nhận thấy việc này đã ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Tình trạng này hiện Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần, ấn bản thứ năm (DSM-5), và Phân loại Bệnh tật Quốc tế, phiên bản thứ 11 (ICD-11) vẫn chưa chính thức phân loại lạm dụng phim ngắn AI hay lạm dụng video ngắn là rối loạn nghiện. Tuy nhiên, tác động của video ngắn đến đời sống thể chất, tinh thần và sinh hoạt hàng ngày của cá nhân là khá rõ ràng và cần được xem xét có các biện pháp hỗ trợ phù hợp.

Theo chuyên gia, điều đáng quan tâm nằm ở mức độ sử dụng và những hệ quả đi kèm. Khi việc xem video bắt đầu chiếm nhiều thời gian, làm xáo trộn giấc ngủ, công việc, học tập hoặc các mối quan hệ, thói quen giải trí này cần được nhìn nhận nghiêm túc hơn.

Những video chỉ kéo dài vài chục giây, liên tục thay đổi hình ảnh và tình tiết cũng khiến người xem quen với nhịp tiếp nhận rất nhanh. Khi chuyển sang một hoạt động cần duy trì sự chú ý lâu hơn, chẳng hạn đọc sách, nghiên cứu tài liệu hoặc làm một công việc đòi hỏi suy nghĩ sâu, họ có thể dễ mất kiên nhẫn và bỏ cuộc.

Tuy vậy, chuyên gia lưu ý chưa có cơ sở để nói phim ngắn khiến “não chậm lại” hay làm giảm chất xám. Các nghiên cứu về việc sử dụng video ngắn ở mức có vấn đề mới chủ yếu ghi nhận mối liên quan với khó khăn trong duy trì sự chú ý và kiểm soát hành vi, chưa đủ để khẳng định quan hệ nhân quả trong từng trường hợp.

Mất ngủ là một trong những hệ quả dễ nhận thấy ở người xem quá nhiều video ngắn. Nhiều người biết đã đến giờ đi ngủ nhưng vẫn tiếp tục vì muốn xem thêm một video nữa. Cơ chế chuyển liên tục từ nội dung này sang nội dung khác khiến “vài phút” dễ dàng thành một hoặc hai giờ.

Khi thời gian sử dụng kéo dài về đêm, giấc ngủ bị rút ngắn. Ngày hôm sau, người dùng có thể mệt mỏi, đau đầu, khó tập trung hoặc dễ cáu gắt. Nếu tình trạng này lặp lại, ảnh hưởng không chỉ dừng ở vài giờ giải trí mà có thể lan sang hiệu suất làm việc và sinh hoạt gia đình.

Một số người còn cảm thấy bồn chồn hoặc khó chịu khi không có điện thoại bên cạnh, liên tục nghĩ đến việc mở màn hình. Video ngắn khi đó có thể trở thành cách lấp khoảng trống, né tránh buồn chán hoặc tạm quên căng thẳng thay vì giải quyết nguyên nhân của những cảm xúc này.

Thói quen này cũng dễ chen vào các mối quan hệ. Một người vẫn có thể ngồi ăn cùng gia đình, nghe người thân nói chuyện nhưng sự chú ý liên tục bị kéo về màn hình. Khoảng thời gian dành cho vận động, nghỉ ngơi, đọc sách hay trò chuyện trực tiếp cũng vì thế bị thu hẹp.

Theo Thạc sĩ Trang, thay đổi thói quen xem video không nhất thiết bắt đầu bằng việc buộc bản thân bỏ hoàn toàn điện thoại. Điều quan trọng là tạo ra những khoảng thời gian mà màn hình không còn nằm trong tầm mắt.

Người dùng có thể tắt thông báo, đưa các ứng dụng video ra khỏi màn hình chính, đặt điện thoại xa chỗ làm việc và đặc biệt tránh sử dụng ngay trước giờ ngủ. Việc đặt ra một khoảng thời gian cố định để giải trí cũng giúp nhận biết rõ mình đang xem bao lâu, thay vì để việc lướt video kéo dài theo quán tính.

Khi có nhu cầu cầm điện thoại, có thể thay bằng một hoạt động khác như đi bộ, làm việc nhà, đọc vài trang sách hoặc trò chuyện với người thân. Những thay đổi nhỏ nhưng được duy trì đều đặn có thể giúp người dùng dần lấy lại khả năng chịu đựng sự buồn chán và tập trung lâu hơn.

Nếu nhiều lần cố giảm thời gian xem nhưng vẫn không kiểm soát được, hoặc việc sử dụng điện thoại ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, công việc, tâm trạng và các mối quan hệ, người dùng nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần để được đánh giá và hỗ trợ phù hợp.