Rượu, ma túy và những tổn thương tâm thần: Đừng đợi đến khi mất kiểm soát mới tìm sự trợ giúp

Chủ động nhận diện, điều trị sớm và đồng hành lâu dài với người bệnh là những yếu tố quan trọng giúp hạn chế hậu quả của rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng rượu, ma túy.

Khi sử dụng chất gây nghiện không còn là chuyện riêng

Rượu, bia và các chất ma túy không chỉ gây tổn hại sức khỏe thể chất, mà còn có thể làm biến đổi cảm xúc, hành vi, khả năng nhận thức và các mối quan hệ xã hội.

Đáng lo ngại, các rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng các chất này đang là vấn đề cần được quan tâm tại các cơ sở khám, chữa bệnh tâm thần, nhất là trong bối cảnh việc sử dụng rượu và các chất ma túy tổng hợp vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.

Sử dụng rượu kéo dài có thể dẫn đến lệ thuộc, rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, suy giảm trí nhớ và các rối loạn tâm thần, hành vi khác. Khi người bệnh đột ngột giảm hoặc ngừng uống sau một thời gian sử dụng nhiều, hội chứng cai rượu có thể xuất hiện với biểu hiện run tay, vã mồ hôi, mất ngủ, lo âu, kích động; trường hợp nặng có thể co giật hoặc sảng, đe dọa tính mạng.

Đối với ma túy, đặc biệt là các chất kích thích như methamphetamine, người sử dụng có thể xuất hiện mất ngủ kéo dài, nghi ngờ quá mức, hoang tưởng bị hại, ảo giác, kích động và hành vi nguy hiểm. Một số trường hợp còn có biểu hiện trầm cảm, lo âu, suy giảm khả năng kiểm soát hành vi hoặc rối loạn tâm thần kéo dài sau khi ngừng sử dụng.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết, rượu có liên quan đến hơn 200 bệnh lý, chấn thương và tình trạng sức khỏe khác nhau, trong đó có các rối loạn tâm thần và hành vi. Tác hại của rượu vì vậy không dừng lại ở gan, tim mạch hay hệ tiêu hóa mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe tâm thần và chất lượng cuộc sống.

Dấu hiệu nào cần cảnh giác?

Những thay đổi về hành vi và cảm xúc ở người sử dụng rượu, ma túy đôi khi bị gia đình bỏ qua hoặc nhầm với tính cách thất thường.

Một số dấu hiệu cần được quan tâm, gồm: Tăng dần lượng rượu hoặc tần suất sử dụng chất; nhiều lần cố gắng giảm, ngừng nhưng không thành công. Mất ngủ kéo dài, dễ cáu gắt, lo âu, buồn chán, giảm tập trung hoặc suy giảm trí nhớ; nghi ngờ vô căn cứ; nghe hoặc nhìn thấy những điều người khác không cảm nhận được; nói năng khó hiểu, kích động hoặc có hành vi bất thường; bỏ bê công việc, học tập, gia đình; tiêu tốn nhiều tiền cho việc sử dụng rượu; tiếp tục sử dụng dù đã xuất hiện hậu quả rõ rệt.

Khi xuất hiện các biểu hiện này, người bệnh cần được thăm khám tại cơ sở y tế phù hợp. Người đang cai rượu có biểu hiện co giật, lú lẫn, sốt, kích động nghiêm trọng hoặc rối loạn ý thức cần được cấp cứu ngay. Không nên tự ý cho người bệnh cai rượu tại nhà, nếu có nguy cơ lệ thuộc nặng, cũng không tự ý sử dụng thuốc an thần hoặc thuốc điều trị tâm thần.

Quá trình điều trị cần được cá thể hóa theo mức độ lệ thuộc, biểu hiện tâm thần và tình trạng sức khỏe của từng người. Người bệnh cần được đánh giá toàn diện để xác định tình trạng sử dụng chất, biến chứng cơ thể, rối loạn tâm thần đi kèm và các yếu tố làm tăng nguy cơ tái sử dụng.

Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức cung cấp dịch vụ cai nghiện ma túy tự nguyện

Một dấu mốc mới trong nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần và hỗ trợ người sử dụng ma túy là việc UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 5466/QĐ-UBND ngày 3-10-2026 về việc giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ cai nghiện ma túy tự nguyện tại gia đình, cộng đồng. Theo Điều 1 của Quyết định số 5466/QĐ-UBND, Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức là đơn vị sự nghiệp công lập được giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ này.

Quyết định xác định phạm vi dịch vụ cai nghiện tự nguyện của bệnh viện, gồm: Điều trị cắt cơn, giải độc, điều trị rối loạn tâm thần và các bệnh lý khác. Loại hình cung cấp dịch vụ là nội trú.

Việc được giao nhiệm vụ thể hiện sự tin tưởng của thành phố đối với năng lực chuyên môn của bệnh viện trong chăm sóc, điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần có liên quan đến sử dụng chất. Đặc biệt, phạm vi dịch vụ nêu trong Quyết định không chỉ giới hạn ở cắt cơn, giải độc mà còn bao gồm điều trị rối loạn tâm thần và các bệnh lý khác, qua đó nhấn mạnh yêu cầu đánh giá và chăm sóc người bệnh một cách toàn diện.

Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức có trách nhiệm tuân thủ quy định pháp luật về cai nghiện ma túy, niêm yết công khai giá dịch vụ và thông tin về dịch vụ hiện có, mức chi phí sử dụng dịch vụ cũng như chính sách ưu đãi (nếu có). Giá dịch vụ áp dụng theo mức do cấp có thẩm quyền phê duyệt, ban hành.

Trong quá trình triển khai, việc phối hợp giữa đội ngũ chuyên môn, gia đình và các cơ quan, tổ chức liên quan có ý nghĩa quan trọng để hỗ trợ người bệnh ổn định sức khỏe, giảm nguy cơ tái sử dụng chất và từng bước phục hồi khả năng tham gia đời sống gia đình, xã hội.

Người có rối loạn do sử dụng rượu, ma túy thường phải đối mặt với nhiều khó khăn như sức khỏe suy giảm, kinh tế gia đình bị ảnh hưởng, quan hệ xã hội rạn nứt và tâm lý mặc cảm. Nếu chỉ trách móc, đe dọa hoặc xa lánh, gia đình có thể vô tình làm tăng căng thẳng và khiến người bệnh ngại tìm kiếm sự giúp đỡ. Người thân nên quan sát những thay đổi bất thường, trao đổi với người bệnh bằng thái độ bình tĩnh, khuyến khích họ đi khám và phối hợp với nhân viên y tế.

Rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng chất gây nghiện không đơn thuần là vấn đề ý chí. Đó là tình trạng sức khỏe cần được nhận diện, điều trị và quản lý bằng các biện pháp phù hợp. Phát hiện sớm, điều trị đúng và đồng hành lâu dài là chìa khóa giúp người bệnh phục hồi, giảm thiểu tổn thất đối với cá nhân, gia đình và xã hội.