Nhắc tất cả các gia đình: Đang có 5 nguồn vi nhựa xâm nhập vào bữa ăn hàng ngày!

Bạn đã thay hộp đựng thức ăn bằng nhựa, đổi đĩa nhựa của con và kiểm tra cả hộp cơm trưa. Tuy nhiên, đó chưa phải là tất cả. Một số vật dụng quen thuộc trong nhà bếp vẫn có thể giải phóng vi nhựa hoặc chứa các hóa chất liên quan đến nhựa, từ miếng bọt biển rửa bát, cối xay muối tiêu đến chảo chống dính.

Điều đáng chú ý là một số phát hiện mới cho thấy những nguồn phơi nhiễm này không nhất thiết đến từ chiếc hộp đựng thức ăn mà gia đình vẫn thường nghĩ tới.

1. Miếng bọt biển rửa bát

Miếng bọt biển là một nguồn vi nhựa trong gia đình vừa được nghiên cứu kỹ hơn.

Nghiên cứu do các nhà khoa học tại Đại học Bonn thực hiện và công bố tháng 3/2026 cho thấy tất cả loại miếng bọt biển được thử nghiệm đều bị mất vật liệu trong quá trình sử dụng và giải phóng vi nhựa. Lượng phát tán ước tính khoảng 0,68-4,21 g/người/năm, tùy loại bọt biển. Các nhà nghiên cứu còn sử dụng thiết bị tự động có tên "SpongeBot" để mô phỏng lực tác động khi rửa bát trong thực tế.

Nguyên nhân khá đơn giản: nhiều miếng bọt biển thông thường được làm từ bọt polyurethane - một loại nhựa. Ma sát trong quá trình cọ rửa khiến vật liệu bị mài mòn, các hạt nhựa theo nước thải đi vào môi trường và một phần có thể lưu lại trên bề mặt được làm sạch.

Đại học Bonn lưu ý rằng đây là một nguồn vi nhựa trong gia đình trước đây còn ít được chú ý. Tuy nhiên, nghiên cứu chủ yếu đánh giá lượng vi nhựa phát thải và tác động môi trường, chưa kết luận rằng việc sử dụng miếng bọt biển gây ra một mức nguy cơ sức khỏe cụ thể.

Nếu muốn giảm tiếp xúc với nhựa, gia đình có thể chuyển sang xơ mướp, khăn lau từ sợi thực vật hoặc bàn chải gỗ có lông tự nhiên. Miếng rửa bát làm từ cellulose cũng là một lựa chọn thay thế cho mút polyurethane.

2. Cối xay muối và tiêu

Một vật dụng khác ít được chú ý là cối xay muối, tiêu. Nhiều loại sử dụng bộ phận xay bằng polymer như polyoxymethylene (POM), polypropylene hoặc polystyrene.

Khi tinh thể muối hoặc hạt tiêu đi qua cơ chế xay, ma sát có thể làm mòn các gờ xay bằng nhựa và tạo ra các hạt nhỏ rơi trực tiếp vào thực phẩm.

Một nghiên cứu năm 2020 đăng trên Chromatographia từng ghi nhận cối xay sử dụng POM có thể giải phóng tới 7.628 hạt vi nhựa trên 0,1 g muối. Một nghiên cứu khác của các nhà nghiên cứu tại University College Dublin cũng phát hiện mức phát tán lên tới 15.743 hạt vi nhựa trên 50 g muối xay, tùy sản phẩm. Đáng chú ý, lượng vi nhựa giữa các thương hiệu có thể chênh lệch khoảng 10 lần, trong khi cối xay có bộ phận bằng gốm gần như không giải phóng hạt nhựa.

Giải pháp tương đối đơn giản: chọn cối xay có bộ phận xay bằng gốm hoặc thép không gỉ, vỏ bằng thép, gỗ hoặc vật liệu không chứa nhựa; hoặc sử dụng cối chày bằng đá.

3. Chảo chống dính

Chảo chống dính thường sử dụng lớp phủ PTFE (polytetrafluoroethylene), một loại polymer thuộc nhóm PFAS. Đây là nhóm hóa chất được quan tâm do tính bền vững cao trong môi trường.

Các nhà nghiên cứu từ Đại học Newcastle và Đại học Flinders từng sử dụng kỹ thuật hình ảnh Raman để khảo sát lớp phủ PTFE bị hư hại. Kết quả cho thấy chỉ một vết nứt trên bề mặt có thể giải phóng khoảng 9.100 hạt vi nhựa và nano nhựa; khi lớp phủ bị bong tróc, số lượng có thể lên tới 2,3 triệu hạt trong một lần nấu.

TS Cheng Fang, nhà nghiên cứu tại Đại học Newcastle, nhận định các hạt PTFE trong thực phẩm "có thể là vấn đề đáng quan tâm đối với sức khỏe" nhưng cần tiếp tục nghiên cứu vì hiểu biết về những chất ô nhiễm mới này vẫn còn hạn chế.

PTFE cũng thường được nhắc tới cùng PFAS. Riêng PFOA - một hóa chất từng được sử dụng trong quá trình sản xuất fluoropolymer - đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc WHO xếp vào nhóm gây ung thư ở người (Group 1). Điều này không đồng nghĩa mọi chiếc chảo PTFE đều gây ung thư, bởi PFOA và PTFE là những chất khác nhau.

Một nghiên cứu năm 2023 của Ecology Center cho thấy 79% chảo chống dính được kiểm nghiệm có PTFE, trong đó có những sản phẩm ghi "PFOA-free". Nhãn này chỉ cho biết sản phẩm không chứa PFOA, không có nghĩa toàn bộ lớp phủ không chứa PFAS.

Để giảm lo ngại, đặc biệt với chảo đã cũ, trầy xước hoặc thường xuyên bị đun ở nhiệt độ cao, người dùng có thể cân nhắc thép không gỉ, gang, thép carbon hoặc dụng cụ nấu bằng gốm không tráng men.

4. Dụng cụ và hộp thực phẩm bằng nhựa đen

Một nghiên cứu năm 2024 đăng trên Chemosphere, do Toxic-Free Future phối hợp với Vrije Universiteit Amsterdam thực hiện, kiểm tra 203 sản phẩm gia dụng bằng nhựa đen.

Các nhà nghiên cứu phát hiện chất chống cháy trong 85% số sản phẩm được chọn để phân tích chuyên sâu, với tổng hàm lượng lên tới 22.800 ppm ở một số sản phẩm. Các chất được phát hiện gồm decaBDE - một chất chống cháy từng được sử dụng rộng rãi trong vỏ thiết bị điện tử - cùng một số chất thay thế.

Megan Liu, đồng tác giả nghiên cứu và quản lý khoa học, chính sách tại Toxic-Free Future, cho rằng việc các hóa chất chống cháy vốn dùng cho thiết bị điện tử xuất hiện trong sản phẩm gia dụng cho thấy việc tái chế nhựa cần được kiểm soát chặt chẽ hơn.

Giả thuyết của nhóm nghiên cứu là một phần nhựa đen từ rác thải điện tử có thể được tái chế thành các sản phẩm gia dụng. Do hệ thống phân loại bằng tia hồng ngoại khó nhận diện nhựa màu đen, vật liệu từ vỏ tivi, máy tính và thiết bị điện tử có thể bị trộn lẫn với nhựa thông thường.

Các chất chống cháy này được phát hiện trong một số dụng cụ nhà bếp và đồ tiếp xúc thực phẩm như xẻng lật, khay đựng đồ ăn.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nghiên cứu đã được đính chính sau đó về phần tính toán ước tính phơi nhiễm hằng ngày. Nhóm nghiên cứu khẳng định việc đính chính không làm thay đổi phát hiện cốt lõi: các chất chống cháy có nguồn gốc từ nhựa điện tử có thể xuất hiện trong sản phẩm gia dụng làm từ nhựa tái chế.

Nếu muốn giảm tiếp xúc, có thể ưu tiên dụng cụ bằng gỗ, thép không gỉ hoặc silicone đạt chuẩn an toàn thực phẩm; hộp bảo quản có thể chuyển sang thủy tinh, thép không gỉ hoặc silicone phù hợp thực phẩm.

5. Viên rửa bát

Viên rửa bát và viên giặt thường được bọc bởi màng polyvinyl alcohol (PVA), một polymer tổng hợp có khả năng hòa tan trong nước. Khi cho vào máy, lớp màng tan ra để giải phóng chất tẩy rửa.

Vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm là PVA sẽ đi đâu sau khi theo nước thải ra ngoài.

Một nghiên cứu của Đại học Bang Arizona cho rằng để PVA phân hủy hoàn toàn cần những điều kiện cụ thể về nhiệt độ, vi sinh vật và thời gian. Các điều kiện này không phải lúc nào cũng được đáp ứng tại hệ thống xử lý nước thải thực tế. Vì vậy, một phần PVA có thể đi qua quá trình xử lý và phát tán ra môi trường.

Nói cách khác, "tan trong nước" không đồng nghĩa với "biến mất hoàn toàn". Các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu tác động lâu dài của polymer này đối với môi trường.

Với người muốn giảm lượng polymer thải ra nguồn nước, có thể lựa chọn bột hoặc sản phẩm rửa bát không sử dụng màng PVA.

Không cần thay cả căn bếp trong một ngày

Những phát hiện trên không có nghĩa gia đình phải lập tức vứt bỏ toàn bộ đồ dùng trong bếp. Điều quan trọng hơn là nhận biết những nguồn phơi nhiễm có thể xảy ra và thay đổi từng bước.

Có thể bắt đầu bằng việc thay miếng bọt biển polyurethane bằng loại có nguồn gốc thực vật và đổi cối xay có bộ phận nhựa sang loại dùng gốm hoặc thép. Khi mua mới, có thể ưu tiên dụng cụ bằng thép không gỉ, gỗ, thủy tinh hoặc silicone đạt chuẩn an toàn thực phẩm.

Với chảo chống dính, cần đặc biệt chú ý những sản phẩm đã trầy xước, bong lớp phủ hoặc thường xuyên bị đun ở nhiệt độ rất cao.

Còn với nhựa đen, không phải mọi sản phẩm màu đen đều chứa chất chống cháy độc hại. Nhưng nghiên cứu cho thấy một số sản phẩm có thể chứa các hóa chất vốn được sử dụng trong thiết bị điện tử, vì vậy việc lựa chọn vật liệu tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm một cách thận trọng là điều đáng cân nhắc.

Mục tiêu không phải loại bỏ hoàn toàn nhựa khỏi cuộc sống - điều gần như không thực tế - mà là nhận diện những vật dụng tiếp xúc thường xuyên với thực phẩm và giảm những nguồn phơi nhiễm không cần thiết khi có lựa chọn thay thế phù hợp.

(Ảnh minh họa: Internet)

(Nguồn: Tổng hợp)