Một hộp kẹo nói gì về cách chúng ta dùng tiền?

Jerry Colonna từng có một sự nghiệp mà nhiều người mơ ước. Ông là một nhà đầu tư mạo hiểm, từng làm việc trong lĩnh vực tài chính trước khi trở thành một huấn luyện viên lãnh đạo, đồng hành với nhiều nhà sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp. Nhưng có một điều ông không có được dù đã kiếm được nhiều tiền: cảm giác an toàn.

Trong một cuộc trò chuyện với Harvard Business Review, Colonna kể rằng những biến cố trong tuổi 30 khiến ông nhận ra mình đã dành rất nhiều thời gian để theo đuổi tiền bạc, nhưng thứ ông thực sự muốn lại là cảm giác “mọi thứ sẽ ổn”. Và để giải thích điều đó, ông nhớ đến một hình ảnh rất nhỏ từ thời thơ ấu: một hộp kẹo chanh luôn có sẵn trong nhà ông bà.

Với một đứa trẻ, việc trong nhà luôn có kẹo có nghĩa là gia đình vẫn có tiền để mua những thứ không thực sự cần thiết. Nó trở thành một dấu hiệu rằng cuộc sống vẫn ổn, rằng ngày mai vẫn sẽ có đủ. Nhiều năm sau, khi đã thành công về tài chính, Colonna nhận ra mình vẫn đang đi tìm cảm giác ấy. Khi được hỏi “Bao nhiêu là đủ?”, ông đưa ra một câu trả lời gần như không có điểm kết thúc: Bill Gates. Chính câu trả lời này khiến ông nhận ra mình có thể kiếm thêm rất nhiều tiền nhưng vẫn không giải quyết được điều mình thực sự đang tìm kiếm: cảm giác an toàn.

Câu chuyện của Colonna có thể hơi cực đoan, nhưng cảm giác phía sau nó lại không xa lạ với những người bước vào tuổi 30. Khi thu nhập tăng, chúng ta thường nghĩ mình sẽ bớt lo lắng hơn. Nhưng rồi những khoản tiền lớn hơn lại đi cùng những trách nhiệm lớn hơn. Tiền nhà, khoản vay, bảo hiểm, tiết kiệm cho tương lai, chăm sóc bố mẹ, con cái, sức khỏe, kế hoạch nghỉ việc hay nghỉ hưu. Mỗi khi một nỗi lo được giải quyết, một nỗi lo khác lại xuất hiện ở phía trước. Và phản xạ quen thuộc nhất là kiếm thêm tiền.

Có những lúc chúng ta kiếm tiền không phải vì muốn giàu hơn, mà vì muốn bớt sợ hơn

Ở tuổi 25, một người có thể đặt mục tiêu kiếm 30 triệu đồng mỗi tháng. Khi đạt được, mục tiêu tiếp theo trở thành 50 triệu. Đến 50 triệu, họ bắt đầu nghĩ đến 70 triệu hoặc 100 triệu. Không phải lúc nào họ cũng muốn mua thêm một chiếc xe, một căn nhà hay những món đồ đắt tiền hơn. Đôi khi, họ chỉ muốn tài khoản có đủ tiền để không phải lo.

Nếu mất việc thì sao? Nếu bố mẹ cần tiền thì sao? Nếu có con thì sao? Nếu xảy ra một vấn đề sức khỏe bất ngờ thì sao? Nếu vài năm nữa công việc hiện tại không còn phù hợp thì sao?

Những nỗi lo này hoàn toàn có cơ sở. Tiền thực sự tạo ra sự an toàn ở một mức độ nhất định. Một khoản dự phòng giúp bạn không phải vay ngay khi mất việc. Một khoản bảo hiểm phù hợp giúp một biến cố sức khỏe không lập tức phá vỡ tài chính gia đình. Một khoản tích lũy đủ lớn có thể cho phép bạn nghỉ việc vài tháng hoặc chuyển sang một công việc khác mà không phải chấp nhận bất cứ lựa chọn nào chỉ vì cần tiền vào cuối tháng.

Nhưng vấn đề bắt đầu xuất hiện khi mức tiền cần có để cảm thấy an toàn cứ liên tục tăng lên cùng thu nhập.

30 triệu từng là mức “đủ”. Sau đó là 50 triệu. Rồi 100 triệu. Tài khoản tiết kiệm cũng vậy. Có 100 triệu thì nghĩ đến 300 triệu. Có 300 triệu lại thấy cần 500 triệu. Đạt được một con số không nhất thiết khiến cảm giác bất an biến mất; đôi khi nó chỉ khiến chúng ta đặt ra một con số mới.

Tuổi 30 khiến chữ “đủ” trở thành một câu hỏi khó

Ở tuổi 20, “đủ” thường gắn với cuộc sống hiện tại: đủ tiền thuê nhà, đủ tiền ăn uống, đủ để đi chơi, du lịch và mua những thứ mình thích. Nhưng sau 30, chữ “đủ” bắt đầu phải tính cả tương lai.

Đủ để mua nhà hay chưa? Đủ tiền nuôi con hay chưa? Đủ để chăm sóc bố mẹ hay chưa? Đủ để nghỉ việc vài tháng hay chưa? Đủ để không phải làm việc với cường độ hiện tại đến tuổi 60 hay chưa?

Càng nhiều trách nhiệm, chúng ta càng có lý do để muốn tích lũy thêm. Và điều này khiến “đủ” trở thành một đích đến rất dễ dịch chuyển.

Một người kiếm 20 triệu đồng có thể nghĩ 30 triệu là mức thu nhập an toàn. Khi kiếm được 30 triệu, họ nhận ra chi phí cuộc sống cũng đã thay đổi. Một căn nhà tốt hơn, những khoản bảo hiểm mới, một kế hoạch mua nhà, việc chăm sóc gia đình hay mong muốn dành nhiều tiền hơn cho sức khỏe đều xuất hiện. 50 triệu trở thành mục tiêu tiếp theo.

Không phải người đó tiêu tiền vô trách nhiệm. Chỉ là cuộc sống trưởng thành có nhiều thứ cần được bảo vệ hơn.

Càng có nhiều thứ để mất, chúng ta càng muốn có nhiều tiền

Đây cũng là lý do cảm giác an toàn về tài chính ở tuổi 30 không đơn giản như việc nhìn vào số dư tài khoản.

Một người 25 tuổi có thể mất việc và bắt đầu lại với tương đối ít ràng buộc. Một người 35 tuổi có thể có khoản vay mua nhà, con nhỏ, bố mẹ cần chăm sóc và một mức chi phí cố định mà họ không dễ dàng cắt giảm. Cùng một khoản tiết kiệm, hai người có thể có cảm giác an toàn hoàn toàn khác nhau.

Vì vậy, càng trưởng thành, chúng ta càng dễ nhìn tiền như một lớp bảo vệ. Ta không chỉ tiết kiệm để mua một thứ gì đó. Ta tiết kiệm để bảo vệ mình khỏi những điều chưa xảy ra.

Và chính những điều chưa xảy ra ấy lại không có giới hạn. Bạn không thể biết chính xác mình sẽ cần bao nhiêu tiền cho một biến cố sức khỏe trong tương lai, bao nhiêu tiền nếu thất nghiệp một năm, bao nhiêu tiền để chăm sóc bố mẹ hay bao nhiêu tiền là đủ cho tuổi nghỉ hưu.

Nếu cứ cố dùng một con số để loại bỏ hoàn toàn mọi rủi ro, có lẽ chẳng có con số nào thực sự đủ.

Có nhiều tiền chưa chắc đã giải quyết được cảm giác bất an

Điều thú vị trong câu chuyện của Colonna là ông đã có tiền nhưng vẫn không thấy an toàn. Và đây mới là điểm đáng suy nghĩ. Tiền có thể giải quyết rất nhiều vấn đề thực tế, nhưng không phải mọi nỗi bất an đều là một bài toán tài chính.

Bạn có thể có một khoản tiết kiệm tốt nhưng vẫn sợ mất việc. Bạn có thể có thu nhập cao nhưng vẫn lo rằng một ngày nào đó mình sẽ không còn kiếm được như hiện tại. Bạn có thể sở hữu nhiều tài sản nhưng vẫn không biết thế nào mới là “đủ”.

Nếu cảm giác an toàn luôn phụ thuộc vào việc “có thêm một chút nữa”, rất khó để biết lúc nào mình đã đạt đến đích.

Đây cũng là lúc việc quản lý tiền cần chuyển từ câu hỏi “làm thế nào để có nhiều hơn?” sang một câu hỏi cụ thể hơn: “Mình cần bao nhiêu để bảo vệ cuộc sống mà mình đang muốn có?”

Hai câu hỏi nghe gần giống nhau nhưng dẫn đến hai cách sống rất khác.

Một khoản tiền tốt là khoản tiền giúp bạn có thêm lựa chọn

Nếu mục tiêu của tiền là cảm giác an toàn, vậy một nền tài chính tốt không nhất thiết phải là tài khoản có số dư lớn nhất. Nó có thể là tài khoản đủ để bạn không bị một biến cố nhỏ đẩy vào khủng hoảng.

Một quỹ dự phòng có thể giúp bạn nghỉ việc khi công việc không còn phù hợp. Một khoản tích lũy có thể cho phép bạn chuyển nghề dù công việc mới có mức lương thấp hơn trong thời gian đầu. Một khoản tiền được chuẩn bị trước có thể giúp bạn giảm giờ làm khi gia đình cần. Một kế hoạch tài chính dài hạn có thể khiến bạn không phải tiếp tục làm việc chỉ vì sợ một ngày nào đó sẽ hết tiền.

Nói cách khác, giá trị của tiền đôi khi nằm ở những lựa chọn mà nó mở ra, chứ không chỉ ở những thứ nó mua được.

Có tiền để không phải nhận một công việc mình ghét là một dạng tự do. Có tiền để nghỉ ngơi khi kiệt sức cũng là một dạng tự do. Có tiền để chăm sóc người thân mà không phải vay mượn cũng là một dạng tự do.

Và có lẽ đây mới là thứ nhiều người thực sự tìm kiếm khi họ nói rằng mình muốn “kiếm nhiều tiền hơn”.

Vậy nếu không phải càng nhiều càng tốt, “đủ” là bao nhiêu?

Có thể câu trả lời không nằm ở một con số chung cho tất cả mọi người.

Một người có thể cần một khoản dự phòng bằng 6 tháng chi phí sinh hoạt. Người khác, với công việc nhiều biến động hoặc có nhiều người phụ thuộc, có thể cần nhiều hơn. Một người ưu tiên mua nhà sẽ có một mục tiêu khác với người muốn giữ sự linh hoạt bằng cách thuê nhà. Người muốn nghỉ hưu sớm cũng sẽ có cách tích lũy khác người muốn tiếp tục làm việc lâu dài nhưng nhẹ nhàng hơn.

Quan trọng là khoản tiền ấy phải có một nhiệm vụ rõ ràng.

Nếu 200 triệu đồng là quỹ dự phòng, nó đang bảo vệ bạn khỏi mất thu nhập trong một khoảng thời gian nhất định. Nếu 500 triệu đồng là khoản tiền chuẩn bị mua nhà, nó đang phục vụ một mục tiêu cụ thể. Nếu một khoản đầu tư là tiền cho 20 năm sau, bạn không cần mỗi ngày nhìn vào nó để quyết định liệu mình đã “đủ giàu” hay chưa.

Khi tiền có nhiệm vụ, cảm giác “đủ” cũng dễ trở nên rõ ràng hơn.

Có lẽ điều trưởng thành nhất về tiền là biết mình đang kiếm tiền để làm gì

Hộp kẹo chanh của Colonna đáng nhớ bởi nó cho thấy tiền đôi khi mang một ý nghĩa lớn hơn giá trị của chính nó. Với một đứa trẻ, một hộp kẹo có thể trở thành bằng chứng rằng gia đình vẫn ổn. Với một người trưởng thành, một tài khoản có đủ tiền có thể trở thành bằng chứng rằng mình có thể chống chọi với những điều bất ngờ.

Nhưng nếu cứ cần nhiều tiền hơn để chứng minh rằng ngày mai sẽ ổn, cảm giác “luôn có đủ” có thể trở thành một mục tiêu không bao giờ chạm tới.

Sau tuổi 30, có lẽ câu hỏi đáng đặt ra không chỉ là “Mình cần kiếm bao nhiêu tiền?”, mà là “Mình cần bao nhiêu để cảm thấy an toàn, và mình muốn dùng sự an toàn ấy để làm gì?”

Bởi cuối cùng, mục tiêu của tiền không phải là khiến con số trong tài khoản lớn lên mãi. Nó là tạo ra đủ khoảng đệm để chúng ta có thể sống, làm việc và lựa chọn mà không phải lúc nào cũng sợ ngày mai sẽ thiếu.

Và có thể, cảm giác “luôn có đủ” mà chúng ta tìm kiếm suốt những năm trưởng thành không nằm ở một con số thật lớn. Nó nằm ở việc biết mình đã chuẩn bị đủ cho những điều quan trọng nhất với mình.