Hiện tượng "kỳ diệu" bất thường ở Nhật Bản, giới chuyên gia đều ngạc nhiên tột độ, không thể dự đoán

Nhật Bản đã chuyển từ tình trạng thiếu gạo nghiêm trọng sang dư thừa nguồn cung chỉ trong vòng 2 năm, khiến chính phủ phải mua lại hàng trăm nghìn tấn gạo để ngăn giá tiếp tục giảm.

Điều này vẫn là một "điều kỳ diệu" đối với những người nghiên cứu: làm thế nào mà Nhật Bản lại chuyển từ thiếu sang thừa chỉ trong 2 năm?“Thực tế là mọi chuyên gia đều ngạc nhiên trước sự biến động này,” Ryosuke Inoue, nghiên cứu viên thỉnh giảng tại CSIS Japan Chair ở Washington, DC, nói với Fortune.

“Nguồn cung và cầu có khoảng cách, nhưng không lớn đến mức như vậy”, chuyên gia nông nghiệp này nói với Fortune, đồng thời cho rằng những biến động tương tự có thể xảy ra ở Mỹ nhưng giá gạo tại đây thường không dao động mạnh như ở Nhật Bản.

Từ thiếu hụt đến sốt giá

Năm 2023, nắng nóng cực đoan và hạn hán gây thiệt hại mùa màng trong giai đoạn lúa tích lũy tinh bột, khiến sản lượng gạo đạt tiêu chuẩn thương mại và chất lượng cao giảm mạnh.

Cùng lúc, lượng khách du lịch tăng và hoạt động mua tích trữ sau cảnh báo động đất đã đẩy nhu cầu lên cao.

Lượng gạo tồn kho tư nhân giảm từ mức thông thường khoảng 2 triệu tấn xuống 1,5 triệu tấn. Giá một túi gạo 5 kg tăng từ khoảng 2.000 yen (330.000 VNĐ) đầu năm 2024 lên đỉnh 4.300 yen (710.000 VNĐ) vào năm 2025.

Chính phủ Nhật Bản lúc đó phải giải phóng gạo dự trữ khẩn cấp ra thị trường. Đây là lần đầu tiên nước này làm vậy kể từ khi hệ thống dự trữ gạo được thành lập năm 1995 khi dự trữ vốn chủ yếu được dành cho các trường hợp thiên tai.

Nông dân tăng sản lượng, thị trường đảo chiều

Điều khiến các chuyên gia bất ngờ hơn xảy ra sau đó. Giá gạo tăng cao thúc đẩy nông dân mở rộng sản xuất, khiến nguồn cung nhanh chóng vượt nhu cầu.

Đến giữa năm 2026, lượng gạo tồn kho tư nhân đã tăng lên 2,43 triệu tấn, vượt mức trước khi xảy ra khủng hoảng. Bộ Nông nghiệp Nhật Bản dự báo lượng dư thừa sẽ còn tăng trong năm 2027.Giá gạo đã giảm về khoảng 3.300 yen (544.000 VNĐ)/5 kg.

Theo Inoue, giá có thể tiếp tục giảm về mức của năm 2022-2023 hoặc thấp hơn.Trong tháng này, chính phủ Nhật Bản quyết định mua lại 210.000 tấn gạo để bổ sung kho dự trữ đã bị sử dụng trong cuộc khủng hoảng trước đó.

Theo Inoue, một phần nguyên nhân nằm ở cấu trúc phân phối gạo của Nhật Bản.“Nhiều nhà phân phối tìm cách tối đa hóa lợi nhuận và ngay cả chính phủ cũng không biết gạo được phân phối như thế nào từ nông dân đến người tiêu dùng cuối cùng”, ông nói.

Điều này khiến cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc đánh giá chính xác nguồn cung thực tế và phản ứng nhanh khi giá tăng mạnh.

Nhật Bản gần như tự sản xuất toàn bộ lượng gạo tiêu thụ trong nước và hầu như không xuất khẩu. Nước này vẫn nhập khẩu gạo từ Mỹ theo hạn ngạch miễn thuế 770.000 tấn mỗi năm theo quy định của WTO, trong đó khoảng một nửa trước đây có nguồn gốc từ Mỹ.

Một vấn đề dài hạn khác là lực lượng lao động nông nghiệp Nhật Bản đang già hóa nhanh chóng. Độ tuổi trung bình của nông dân trồng lúa là 67,7 tuổi, trong khi chỉ 1,2% dưới 30 tuổi.

Nhật Bản có khoảng 500.000 trang trại trồng lúa trên 3,4 triệu mẫu đất, trong khi California chỉ có khoảng 1.100 trang trại trên 512.000 mẫu. Quy mô trung bình của một trang trại lúa Nhật Bản vì thế nhỏ hơn rất nhiều.

Theo Inoue, thách thức lớn không chỉ là số lượng nông dân giảm mà còn là việc tiếp quản đất canh tác sau khi họ nghỉ hưu.

Nhiều vùng trồng lúa nằm ở khu vực miền núi, kém hấp dẫn đối với thế hệ nông dân mới. Khi đất bị bỏ hoang, việc đưa trở lại sản xuất rất khó khăn.

Trong khi đó, biến đổi khí hậu tiếp tục tạo thêm rủi ro. Hạn hán tại miền tây Nhật Bản trong năm nay, được một số nhà khí tượng học so sánh với đợt hạn nghiêm trọng nhất trong hơn 30 năm, đã bắt đầu ảnh hưởng đến năng suất theo số liệu chính thức.

Nhiệt độ mùa hè tại Nhật Bản cũng cao hơn đáng kể so với xu hướng dài hạn trong giai đoạn 2023-2025, thúc đẩy nông dân chuyển sang các giống lúa chịu nhiệt. Tuy nhiên, các giống này hiện mới chiếm dưới 20% diện tích gieo trồng.

Câu chuyện thiếu gạo rồi dư thừa trong thời gian ngắn cho thấy thị trường gạo Nhật Bản đang chịu tác động đồng thời từ thời tiết cực đoan, thay đổi nhu cầu, phản ứng của nông dân và những điểm yếu trong hệ thống phân phối.

Theo Fortune