Hàng nghìn người đổ lên núi tìm loại đặc sản quý hiếm, có công dụng chữa bệnh, hái đến đâu thương lái gom mua hết tới đó, giá lên tới 3 triệu đồng/kg

Hành trình tìm kiếm một trong những loại đặc sản quý giá nhất Trung Quốc bắt đầu từ tờ mờ sáng tại những vùng đồi núi ở phía tây nam xa xôi của đất nước.

Trong vài tuần mỗi năm, người Tây Tạng tại một ngôi làng lại vào rừng hái nấm matsutake, một loại nấm có hương vị đặc trưng và có công dụng chữa bệnh. Loại nấm này có thể mang lại nguồn thu lớn cho người dân tại một trong những khu vực kém phát triển của Trung Quốc.

Những người hái nấm bắt đầu công việc từ khoảng 4 giờ sáng. Chỉ một ngày sau, số nấm này có thể xuất hiện trên bàn ăn tại các nhà hàng cao cấp ở vùng duyên hải phía đông Trung Quốc, cách đó khoảng 1.200 dặm (1.930 km).

Giữ vai trò quan trọng trong dòng chảy hàng hóa này là những thương lái người Tây Tạng như Sonam Drolma, 40 tuổi, quê ở Shangri-La. Đây là một thị trấn có chưa đến 200.000 dân nằm trên cao nguyên Tây Tạng ở độ cao hơn 3.700 mét so với mực nước biển.

Chuỗi cung ứng đưa nấm matsutake từ những gốc cây ở tây nam Trung Quốc đến các khách sạn và nhà hàng cao cấp cho thấy năng lực logistics vượt trội của Trung Quốc.

Tuy nhiên, kinh tế suy yếu cùng cạnh tranh trong nước ngày càng gay gắt cũng biến loại nấm này thành biểu tượng cho những thách thức mà nhiều người đang phải đối mặt trong bối cảnh kinh tế Trung Quốc khó khăn.

“Tôi làm công việc này 13-14 năm rồi. Giờ thì nó không còn là một nghề kiếm tiền tốt nữa”, Drolma nói.

Sự trỗi dậy của nấm matsutake

Drolma lớn lên tại Gyalthang, tên gọi tiếng Trung là Zhongdian. Năm 2001, chính quyền địa phương đổi tên thị trấn thành Shangri-La nhằm thu hút khách du lịch.

Trong những năm 1980, các thương nhân Nhật Bản bắt đầu đẩy giá nấm matsutake lên cao và tìm nguồn cung ở nước ngoài, sau khi suy thoái môi trường khiến sản lượng trong nước sụt giảm mạnh. Khu vực quanh Shangri-La ngày nay bắt đầu trở nên giàu có khi gia đình Drolma và nhiều người Tây Tạng khác tham gia hái loại nấm mọc tự nhiên dưới những rừng sồi và thông ở phía đông dãy Himalaya.

Khi kinh tế Trung Quốc tăng trưởng mạnh, ngày càng nhiều người Trung Quốc yêu thích matsutake. Tin đồn nhanh chóng lan truyền về việc các quan chức địa phương kiếm được nhiều tiền hơn từ việc hái nấm trong 10 tuần mùa nấm matsutake—từ giữa tháng 7 đến cuối tháng 9—so với toàn bộ tiền lương cả năm của họ.

Các quy tắc ngầm dần hình thành về quyền tiếp cận từng khu vực đồi núi. Những người hái nấm giàu kinh nghiệm cũng phát triển các kỹ thuật để tìm ra những nơi có nhiều nấm matsutake nhất, đồng thời ngăn đối thủ phát hiện ra chúng.

Nhưng không lâu sau, các nhà buôn từ khắp Trung Quốc đổ về thị trường này, Drolma cho biết. Giá nấm giảm trong khi nền kinh tế Trung Quốc tăng trưởng chậm lại, khiến nhu cầu đối với loại đặc sản này suy yếu.

Vài năm trước, Drolma và chồng chuyển hướng sang mở khu cắm trại và nhà nghỉ homestay cho khách du lịch, tận dụng làn sóng phát triển du lịch tại Shangri-La.

Dù vậy, Drolma cho rằng không có công việc nào giống hái nấm. “Tôi nghiện việc này”, cô nói với phóng viên Wall Street Journal (WSJ) khi lái xe qua những thung lũng dốc và quanh co phía bắc Shangri-La vào một ngày tháng 8 gần đây.

“Có những ngày tôi muốn ngủ một giấc thật ngon và nghỉ vài ngày. Nhưng tôi không thể ngủ được vì cứ nghĩ đến vụ nấm của ngày hôm sau”.

Hái nấm là một công việc gần như hoàn toàn thủ công. Drolma bật cười trước ý tưởng dùng trí tuệ nhân tạo để tìm nấm ngoài tự nhiên.

Điều kiện làm việc có thể rất khắc nghiệt. Những trận mưa lớn bất ngờ có thể gây sạt lở đất. Trong chuyến đưa nấm về thị trấn vào một ngày tháng 8 gần đây, chiếc xe của Drolma còn bất ngờ hứng một trận mưa đá.

Drolma đã tiến lên một nấc trong chuỗi giá trị và trở thành thương lái. Thay vì thức dậy trước bình minh, giờ đây cô đến một cơ sở đầu mối nằm sâu trong các thung lũng vào đầu giờ chiều.

Tại đây, những người Tây Tạng hái nấm matsutake, từ trẻ đến già, tập trung vào lúc 3 giờ chiều mỗi ngày để bán số nấm thu hoạch trong ngày. Bên ngoài nơi này có một khẩu hiệu được sơn trên tường: “Cam chịu nghèo đói là đáng xấu hổ; vươn lên thoát nghèo là vinh quang”.

Khoảng nửa giờ trước khi phiên đấu giá bắt đầu, những thương lái có điều kiện tài chính tốt hơn, trong đó có Drolma, đặt cân tại sảnh chính. Họ cầm trên tay những xấp tiền giấy 100 nhân dân tệ mới cứng.

Những người hái nấm mang sản phẩm trong các xô nhựa màu sắc rực rỡ đeo sau lưng, đứng chờ phía ngoài một cánh cổng xếp. Đúng 3 giờ, người bán lần lượt tràn vào sảnh đấu giá, đưa những cây nấm đẹp nhất cho người mua xem. Giá cả được thương lượng dựa trên chất lượng. Nấm càng nguyên vẹn, sạch đẹp thì giá càng cao.

Nấm được cân, tiền được trao tay. Chỉ khoảng nửa giờ sau, phiên đấu giá kết thúc. Những người vẫn chưa bán hết số nấm trong ngày buộc phải bán với bất cứ mức giá nào có thể nhận được.

Gần đây, giá nấm giảm mạnh. Một kg matsutake từng có giá khoảng 200 nhân dân tệ (770.000 VNĐ)/kg cách đây một năm. Hiện người hái nấm chỉ có thể hy vọng bán được khoảng 150 nhân dân tệ (590.000 VNĐ)/kg. Vấn đề là “ít người mua hơn, có lẽ vì nền kinh tế vốn đã khó khăn”, một người hái nấm nói. “Tôi cảm thấy mọi thứ đều tệ hơn kể từ sau đại dịch”.

Từ người mua trở thành người bán

Sau phiên đấu giá, Sonam Drolma chất hơn 200 kg nấm lên xe. Tại điểm đến cuối cùng, chợ giao dịch matsutake Shangri-La, công việc thực sự của cô mới bắt đầu.

Cùng khoảng một chục đồng nghiệp, Drolma đeo găng tay, xắn tay áo và ngồi trên những chiếc ghế nhựa giá rẻ. Công việc của họ là phân loại những cây nấm nguyên vẹn, có giá trị cao.

Những cây matsutake nguyên vẹn, mập mạp có thể bán với giá lên tới 800 nhân dân tệ (3 triệu VNĐ)/kg. Trong khi đó, những cây nấm loại thấp có thể chỉ được bán với giá 30 nhân dân tệ/kg.

Sinh kế của Drolma phụ thuộc vào khả năng phát hiện những cây nấm tốt nhất ngay tại phiên đấu giá.

Khi Drolma và nhóm của cô đang phân loại nấm, một khách hàng tiến đến. Đó là một người đàn ông đến từ tỉnh Phúc Kiến. Ông là khách quen của Drolma và năm nào cũng đến Shangri-La vào mùa matsutake.

Cuộc thương lượng kéo dài trong một tiếng rưỡi. Wu Zhiqing, 56 tuổi, phàn nàn về chất lượng nấm. Drolma lập tức tìm cách thuyết phục. Ông bỏ đi, cô đuổi theo. Hai người liên tục trao đổi, bấm số trên điện thoại, đưa ra mức giá rồi trả giá qua lại. Cuối cùng, Wu gật đầu đồng ý.

Nhóm của Drolma bắt đầu đóng những cây matsutake tốt nhất vào các thùng xốp. Họ tạo những nếp gấp nhỏ trên giấy lót để đệm từng cây nấm.

Wu đi quanh các thùng hàng, vừa đếm, vừa hút thuốc và ghi chép vào cuốn sổ. Ông liên tục soi kỹ chất lượng từng cây nấm. Sau một vài giờ đóng gói, khi thùng cuối cùng được niêm phong, ông mới tỏ ra hài lòng.

Trao đổi với WSJ, Wu nói ông đã kinh doanh hải sản và buôn nấm matsutake hơn một thập kỷ. Ông cung cấp nấm cho các nhà hàng cao cấp tại Hạ Môn, thành phố ven biển phát triển của tỉnh Phúc Kiến.

Khi công ty vận chuyển đưa các thùng hàng đi, Drolma mới nở một nụ cười. Tuy nhiên, cô vẫn không chắc mình thực sự kiếm được bao nhiêu tiền. “Hôm nay chắc chắn tôi không lỗ”, cô nói. “Nhưng tôi cũng không biết mình kiếm được bao nhiêu. Có lẽ không nhiều”.

Theo WSJ