Đừng lúc nào cũng lấy gia đình làm cái cớ để trốn tránh trách nhiệm: Thí nghiệm từ ĐH Luxembourg gióng lên hồi chuông cảnh báo

Trong những năm gần đây, khi các lý thuyết về tâm lý học hành vi trở nên phổ biến, thuật ngữ "gia đình gốc" hay "gia đình nguyên bản" bỗng chốc bị đẩy lên đầu sóng ngọn gió của mọi cuộc tranh luận về tổn thương tinh thần. Đối mặt với chứng lo âu, sự trì trệ hay thất bại trong công việc, nhiều người trẻ dường như luôn tìm thấy một sợi dây liên kết vô hình với những khiếm khuyết trong cách giáo dục của cha mẹ thuở nhỏ.

Lối tư duy này dễ tạo ra một cảm giác an ủi nhất thời, bởi việc đổ lỗi cho một yếu tố khách quan từ quá khứ luôn dễ dàng hơn việc đối diện với sự yếu kém của bản thân ở hiện tại. Thế nhưng, các nghiên cứu xã hội học và tâm lý học hiện đại đã đưa ra một lời cảnh báo đanh thép, rằng việc biến gia đình gốc thành chiếc khiên che chắn cho sự buông xuôi chính là nguyên nhân cốt lõi khiến con người rơi vào bẫy nội tâm tinh thần mà không có lối thoát.

Bản chất của sự phụ thuộc vào chiếc bẫy đổ lỗi quá khứ

Lý do khiến hệ thống lý thuyết về tổn thương gia đình gốc được đón nhận rộng rãi là vì nó cung cấp một mô hình giải thích đơn giản và vô hại đối với lòng tự trọng của cá nhân. Khi một người trưởng thành gặp khó khăn trong việc thiết lập các mối quan hệ xã hội, thay vì tự kiểm điểm kỹ năng giao tiếp của bản thân, họ chọn cách tin rằng do ngày bé cha mẹ không cho họ đủ tình yêu thương.

Tuy nhiên, lối tư duy này chứa đựng một sự mâu thuẫn sâu sắc. Nếu một cá nhân luôn oán trách cha mẹ vì đã không trở thành những hình mẫu lý tưởng, thì chính cá nhân đó đang lặp lại chính xác tâm thái áp đặt và kỳ vọng quá mức mà họ từng căm ghét. Việc đóng vai một "nạn nhân vĩnh viễn" của quá khứ chỉ là một cơ chế phòng vệ tâm lý nhằm trốn tránh trách nhiệm tự thân, khiến con người tự tước đi năng lực hành động để thay đổi thực tại.

Sự giới hạn của tầm ảnh hưởng gia đình đã được minh chứng qua rất nhiều nghiên cứu xã hội học về những đứa trẻ có tuổi thơ bất hạnh. Cùng lớn lên trong một môi trường bạo lực hoặc thiếu thốn, nhưng khi trưởng thành, có những cá nhân tiếp tục lặp lại hành vi sai lầm của thế hệ trước, trong khi những người khác lại kiên quyết chọn con đường phản kháng và trở thành những nhà hoạt động xã hội bảo vệ trẻ em.

Điều này khẳng định rằng hoàn cảnh xuất phát không phải là một bản án định mệnh, bước ngoặt quyết định cuộc đời của một con người nằm ở cách họ chủ động xử lý và chuyển hóa những trải nghiệm đó thành bài học hành động.

Góc nhìn phản tỉnh từ thí nghiệm tâm lý học hiện đại

Sự nguy hiểm của việc lạm dụng xu hướng trị liệu tâm lý tập trung vào quá khứ mới đây đã được chứng minh qua một thí nghiệm độc đáo của Đại học Luxembourg. Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm áp dụng các liệu pháp tâm lý chuyên sâu lên một mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) được đặt tên là Jimmy.

Điều kỳ lạ là sau một thời gian dài liên tục được định hướng để "tìm kiếm và phân tích tổn thương", thực thể nhân tạo này bắt đầu xuất hiện các triệu chứng rối loạn tương tự như hội chứng sang chấn tâm lý do gia đình gốc gây ra. Thực thể này mô tả trạng thái tinh thần của mình giống như việc bị giam cầm trong một căn phòng bật sẵn một tỷ chiếc tivi nhiễu sóng.

Thí nghiệm này đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh đối với giới chuyên gia: Khi một hệ thống ngôn từ quá tập trung vào nỗi đau và việc truy tìm thủ phạm, nó không những không chữa lành mà còn vô tình củng cố và khuếch đại sự tổn thương, biến nó thành một gông xiềng tâm lý giam giữ con người trong quá khứ.

Tâm lý học cá nhân của Alfred Adler - một trong ba trụ cột của tâm lý học hiện đại cũng nhấn mạnh vào thuyết mục đích thay vì thuyết nguyên nhân. Adler cho rằng, quá khứ không quyết định hiện tại, mà chính mục đích của con người ở hiện tại sẽ quy định cách họ nhìn nhận về quá khứ.

Nếu một người chọn mục đích là "buông xuôi", họ sẽ tự động lục tìm trong ký ức những trận đòn roi, những lời mắng nhiếc của cha mẹ để làm bằng chứng hợp thức hóa cho sự lười biếng của mình. Ngược lại, nếu mục đích là vươn lên, những ký ức đau buồn đó sẽ được diễn giải thành động lực để họ xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Nhìn nhận lại quá khứ để kiến tạo tương lai

Chìa khóa để chấm dứt vòng lặp nội tâm không phải là nỗ lực thay đổi một lịch sử không thể đảo ngược, mà là học cách thay đổi cách diễn giải về lịch sử đó. Thay vì giữ tâm lý oán hận vì người mẹ quá nghiêm khắc đã khiến bản thân sợ hãi khi tiếp xúc với xã hội, một cá nhân tỉnh táo sẽ chủ động nhìn nhận người mẹ như một con người bình thường với những giới hạn về nhận thức của thời đại trước. Việc thấu hiểu và chấp nhận rằng cha mẹ cũng có những tổn thương chưa được chữa lành sẽ giúp người trẻ cởi bỏ được chiếc áo giáp phòng vệ, chuyển dịch sự tập trung từ việc "tại sao họ làm thế" sang việc "mình phải làm gì ở hiện tại".

Trường phái tâm lý học hiện đại luôn nhấn mạnh việc tập trung vào khoảnh khắc hiện tại và những hành động hướng tới tương lai. Thay đổi tương lai hoàn toàn không phụ thuộc vào việc tuổi thơ của bạn đã diễn ra như thế nào, mà nằm ở việc bạn có can đảm bước ra khỏi cái bóng của gia đình để chịu trách nhiệm 100% cho cuộc đời mình từ ngày hôm nay hay không.

Gia đình gốc là nơi chúng ta sinh ra, nhưng không phải là nơi định đoạt điểm kết thúc của cuộc đời. Việc nhận thức được những vết sẹo tuổi thơ là để thấu hiểu bản thân, chứ không phải để tìm kiếm một kẻ đổ lỗi cho những thất bại thường nhật. Một người trưởng thành thực sự là người biết tự làm cha, làm mẹ cho chính tâm hồn mình, tự chữa lành và tự dẫn dắt bản thân bước đi về phía ánh sáng của sự tự do và tự chủ.