Chân dung người Việt đầu tiên được cấp phép làm bác sĩ phẫu thuật: Bỏ Paris về phục vụ nước nhà, đưa trường Y lên chiến khu, giữ lớp học giữa bom đạn

Ngày 6/10/1947, giữa núi rừng Chiêm Hóa (Tuyên Quang), một ngôi trường đại học khai giảng trong hoàn cảnh đặc biệt: chỉ có 2 giáo sư, 11 sinh viên cùng một số nhân viên y tế. Không giảng đường khang trang, không đầy đủ trang thiết bị, nhưng những lớp học ấy vẫn được duy trì bằng tiếng Việt, với một mục tiêu cấp thiết: đào tạo người làm y tế phục vụ kháng chiến và tương lai đất nước.

Người đứng đầu ngôi trường ấy là Giáo sư, bác sĩ Hồ Đắc Di, một trong những gương mặt đặt nền móng cho nền y học hiện đại Việt Nam. Cuộc đời ông không chỉ gắn với những ca phẫu thuật và công trình nghiên cứu, mà còn với hành trình giữ lửa cho giáo dục y khoa trong những năm tháng đất nước gian nan nhất.

Từ Paris trở về, chọn con đường phục vụ người Việt

GS Hồ Đắc Di (1900-1984) sinh trưởng trong một gia đình danh gia vọng tộc có gốc ở Huế. Được gia đình định hướng theo con đường Tây học, ông ra Hà Nội học tại trường Lycée Albert Sarraut, sau đó sang Pháp từ năm 1918 để tiếp tục học tập.

Tại Pháp, ông theo học y khoa ở Đại học Tổng hợp Paris, được đào tạo và làm việc trong môi trường y học tiên tiến thời bấy giờ. Sau hơn một thập kỷ học tập ở nước ngoài, năm 1931, ông trở về Việt Nam với mong muốn đem kiến thức đã tích lũy để phục vụ đồng bào.

Nhưng tấm bằng và năng lực chuyên môn không giúp ông lập tức có được vị trí xứng đáng. Trong bối cảnh chính quyền thực dân vẫn tồn tại định kiến đối với người bản xứ, ông từng phải làm việc trong điều kiện không thuận lợi, trải qua Huế rồi Quy Nhơn trước khi được mời ra Hà Nội công tác tại Trường Đại học Y và Bệnh viện Phủ Doãn (nay là Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức).

Tại đây, GS Hồ Đắc Di kiên quyết đấu tranh để được hành nghề phẫu thuật. Năm 1932, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên được chính quyền thực dân Pháp cho phép làm bác sĩ phẫu thuật. Ông cũng là giáo sư người Việt duy nhất tại Trường Y thời điểm trước Cách mạng Tháng Tám, một sự ghi nhận cho năng lực chuyên môn và những đóng góp của ông trong môi trường vốn do người Pháp chi phối.

Người mở đường cho ngoại khoa Việt Nam

Không chỉ là một nhà giáo, Hồ Đắc Di còn là phẫu thuật viên có nhiều đóng góp trong thực hành và nghiên cứu ngoại khoa. Những vấn đề ông quan tâm gắn chặt với thực tế bệnh tật của người dân Việt Nam, trong đó có các bệnh lý dạ dày – tá tràng, túi mật, viêm phúc mạc và sản khoa.

Theo GS.TS Nguyễn Hữu Tú, Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội, GS Hồ Đắc Di đã để lại nhiều công trình có giá trị, đặt nền móng cho sự phát triển của ngoại khoa Việt Nam. Các hướng nghiên cứu, kỹ thuật ông tìm tòi và phát triển bao gồm điều trị ngoại khoa viêm phúc mạc, bệnh lý túi mật, phẫu thuật lấy thai và phẫu thuật dạ dày - tá tràng. Một số kỹ thuật trong đó vẫn có giá trị trong thực hành y học hiện nay.

Trong bối cảnh ngành y còn thiếu thốn về nhân lực, phương tiện và điều kiện nghiên cứu, những đóng góp ấy có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một cá nhân. Chúng góp phần hình thành nền tảng thực hành, giảng dạy và nghiên cứu ngoại khoa cho các thế hệ bác sĩ Việt Nam sau này.

Điều đáng chú ý là ông không xem việc chữa bệnh và đào tạo bác sĩ là hai nhiệm vụ tách rời. Với Hồ Đắc Di, một nền y học muốn phát triển phải có đội ngũ thầy thuốc được đào tạo bài bản, có năng lực chuyên môn và biết đặt người bệnh ở vị trí trung tâm.

Đưa trường Y lên chiến khu, giữ lớp học giữa bom đạn

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, GS Hồ Đắc Di được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ giao nhiều trọng trách, trong đó có chức vụ Hiệu trưởng Trường Đại học Y, Tổng Thanh tra Y tế, Tổng Giám đốc Vụ Đại học và Giám đốc Bệnh viện Đồn Thủy.

Khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ, ông cùng các đồng nghiệp, trong đó có người học trò thân thiết là GS Tôn Thất Tùng, vừa tổ chức cứu chữa thương binh và nhân dân, vừa tìm cách duy trì hoạt động đào tạo y khoa.

Ngày 6/10/1947, Trường Đại học Y của nước Việt Nam kháng chiến khai giảng khóa đầu tiên tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Quy mô khi ấy vô cùng khiêm tốn: hai giáo sư là Hồ Đắc Di và Tôn Thất Tùng, cùng 11 sinh viên. Sau năm 1950, bác sĩ Đặng Văn Ngữ từ Nhật Bản trở về tham gia giảng dạy.

Một chi tiết đặc biệt của khóa học này là chương trình được giảng dạy bằng tiếng Việt. Trong hoàn cảnh đất nước vừa giành độc lập, nền giáo dục còn nhiều khó khăn, việc duy trì một trường đại học y khoa và đào tạo bằng tiếng mẹ đẻ mang ý nghĩa quan trọng: người Việt có thể tự đào tạo đội ngũ thầy thuốc để chăm sóc sức khỏe nhân dân, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống đào tạo do người Pháp xây dựng trước đó.

Thử thách đến ngay sau ngày khai giảng. Quân Pháp mở cuộc tấn công lên Việt Bắc, thầy trò Trường Y phải sơ tán vào núi rừng, tiếp tục học tập trong điều kiện thiếu thốn. Có thời điểm, máy bay Pháp dùng loa kêu gọi những trí thức như Hồ Đắc Di và Tôn Thất Tùng trở về Hà Nội làm việc. Nhưng họ đã lựa chọn ở lại chiến khu.

Những lớp học giữa rừng không chỉ đào tạo cán bộ y tế phục vụ trực tiếp cho kháng chiến. Đó còn là nơi hình thành một thế hệ bác sĩ được tôi luyện trong hoàn cảnh đặc biệt, mang theo tinh thần tự chủ và trách nhiệm với đất nước.

Di sản không chỉ nằm trong những ca mổ

Sau năm 1954, khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, GS Hồ Đắc Di tiếp tục dành tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục y khoa. Ông giữ cương vị Hiệu trưởng Trường Đại học Y trong nhiều năm, đi qua cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Dưới sự lãnh đạo của ông cùng nhiều thế hệ nhà giáo, nhà khoa học, nhà trường từng bước phát triển, đào tạo nguồn nhân lực y tế cho đất nước.

Nhắc đến GS Hồ Đắc Di, người ta có thể nhớ tới một phẫu thuật viên tiên phong, một giáo sư người Việt được giới chuyên môn Pháp ghi nhận, hay người đứng đầu Trường Đại học Y trong những năm tháng chiến tranh. Nhưng có lẽ, di sản lớn nhất của ông nằm ở việc góp phần xây dựng một nền giáo dục y khoa do người Việt làm chủ.

Ông từng nhấn mạnh tinh thần làm nghề phải bắt đầu từ tình thương yêu bệnh nhân và việc đặt quyền lợi của người bệnh lên hàng đầu. Quan niệm ấy được các thế hệ học trò tiếp nhận, trở thành một phần trong truyền thống đào tạo của Trường Đại học Y Hà Nội.

Từ những lớp học nhỏ giữa chiến khu năm 1947 đến một hệ thống đào tạo y khoa ngày càng phát triển, dấu ấn của GS Hồ Đắc Di không chỉ được lưu lại trong các công trình ngoại khoa. Đó còn là những thế hệ thầy thuốc được đào tạo để tiếp tục công việc mà ông và các đồng nghiệp đã kiên trì gây dựng: chăm sóc sức khỏe nhân dân bằng tri thức, lòng tận tụy và tinh thần tự chủ của nền y học Việt Nam.

(Ảnh: Internet)