Bị từ chối hoàn tiền, một khách hàng trả đũa bằng 2.700 đơn hàng "ma" trị giá hơn 38 tỷ đồng nhắm vào 900 cửa hàng online

Ngày 28/9, theo Yangtse Evening Post, Kho án lệ Tòa án nhân dân Trung Quốc đã công bố một vụ án tham khảo khác thường. Từ tháng 4/2022 đến tháng 5/2025, một người đàn ông họ Trần đặt hàng ác ý hơn 2.700 lần tại hơn 900 cửa hàng trên một sàn thương mại điện tử, với tổng giá trị đơn hàng hơn 10 triệu tệ (hơn 38 tỷ đồng).

Kho án lệ này do Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc xây dựng. Việc một vụ án được chọn làm án tham khảo đồng nghĩa với việc tòa án các địa phương có thêm căn cứ khi xử những vụ tương tự.

Tòa án nhân dân thành phố Giang Âm (tỉnh Giang Tô) tuyên phạt Trần 1 năm 6 tháng tù về tội phá hoại sản xuất kinh doanh. Sau khi tuyên án, không có kháng cáo hay kháng nghị, bản án đã có hiệu lực pháp luật.

Chiêu "đặt hàng để trừng phạt"

Theo hồ sơ vụ án, Trần bắt đầu bằng những đơn hàng bình thường. Sau khi nhận hàng, anh ta bịa lý do để xin "chỉ hoàn tiền", tức lấy lại tiền mà không phải gửi trả sản phẩm. Nếu người bán đồng ý, Trần có hàng miễn phí. Nếu người bán từ chối, Trần khiếu nại sản phẩm có lỗi chất lượng và đòi bồi thường. Khi hai bên không thỏa thuận được, Trần chuyển sang trả đũa: đặt hàng loạt đơn tại cửa hàng đó và cả các cửa hàng liên kết cùng chủ, rồi đòi hoàn tiền ngay khi người bán vừa gửi hàng đi.

Một trong những nạn nhân là anh Tào, chủ nhiều cửa hàng online chuyên đồ tắm gội và chăm sóc cá nhân. Theo lời kể của các kiểm sát viên được truyền thông Trung Quốc dẫn lại, Trần xin "chỉ hoàn tiền" với lý do "không muốn nữa" khi hàng đã được gửi đi. Anh Tào từ chối và đề nghị khách gửi trả hàng. Trần liền khiếu nại lên cơ quan quản lý thị trường và đòi 500 tệ (gần 2 triệu đồng) tiền bồi thường. Anh Tào không đồng ý. Trần tiếp tục tố cáo liên tục, đến mức cửa hàng của anh Tào bị đưa vào danh sách kinh doanh bất thường và uy tín bị ảnh hưởng.

Những ngày sau đó, các cửa hàng của anh Tào đột ngột nhận được dồn dập đơn hàng. Mỗi đơn đặt từ vài chục đến vài trăm sản phẩm, giá trị từ vài nghìn đến hơn chục nghìn tệ (từ vài triệu đến vài chục triệu đồng), và tất cả đều từ tài khoản của Trần. Ngay khi anh Tào đóng gói xong và giao cho đơn vị vận chuyển, Trần lập tức đòi hoàn tiền. Người bán rơi vào thế kẹt. Gửi hàng thì mất trắng chi phí đóng gói, vận chuyển, phí nền tảng và phí quảng cáo. Không gửi thì vi phạm quy định giao hàng đúng hạn của sàn và bị phạt.

Anh Tào quay lại xin hòa giải, nhưng lúc này mức Trần đòi đã tăng lên 5.000 tệ (khoảng 19 triệu đồng). Anh chấp nhận trả để yên chuyện. Thế nhưng sau khi nhận tiền, Trần vẫn tiếp tục đặt những đơn lớn. Tháng 10/2023, anh Tào báo cảnh sát. Quá trình điều tra cho thấy anh không phải người duy nhất. Tổng cộng có 6 chủ shop đã trả cho Trần 6.400 tệ (gần 25 triệu đồng) tiền "hòa giải", trong đó phần của anh Tào là 5.000 tệ.

Kiểm sát viên Ngô Giai Vĩ của Viện kiểm sát nhân dân Giang Âm cho biết các khoản Trần đòi thường rất nhỏ, chỉ vài trăm tệ (vài triệu đồng trở xuống). Chính vì số tiền không lớn nên nhiều người bán chọn cách chi tiền cho qua, thay vì tốn thời gian đôi co. Sau khi vụ án bị phát hiện, Trần nộp lại 6.400 tệ thu lợi bất chính và tự nguyện bồi thường thêm 10.000 tệ (gần 39 triệu đồng) cho anh Tào, qua đó nhận được sự tha thứ của người bị hại.

Con số 10 triệu tệ (khoảng 38 tỷ đồng) và khoản thiệt hại thật

Con số hơn 10 triệu tệ nghe rất lớn, nhưng đó là tổng giá trị các đơn đặt hàng, không phải số tiền người bán mất. Theo các kiểm sát viên, phần lớn dòng giao dịch này được tạo ra bằng cách đặt đơn rồi đòi hoàn tiền ngay, lặp đi lặp lại để "chạy vòng". Thiệt hại được tòa xác định cụ thể là hơn 62.100 tệ (khoảng 240 triệu đồng) phí dịch vụ kỹ thuật mà các cửa hàng phải trả cho sàn. Ngoài ra còn các khoản phí lưu lượng, vật liệu đóng gói và phí chuyển phát khó thống kê hết.

Chính sự chênh lệch này mới là điểm đáng chú ý về mặt kinh tế. Với người phá, mỗi đơn hàng gần như không tốn gì vì tiền sẽ được hoàn lại. Với người bán, mỗi đơn hàng đều kéo theo chi phí thật: phí nền tảng, công đóng gói, cước vận chuyển. Kiểm sát viên cũng chỉ ra một thiệt hại vô hình. Lượng lớn đơn bất thường và đơn hoàn trả sẽ làm giảm điểm và thứ hạng của cửa hàng trên sàn. Với một shop nhỏ, tụt hạng có khi còn đau hơn mất vài đơn hàng, vì đó là mất khách trong tương lai. Đây cũng là lý do nhiều chủ shop chọn trả tiền để được yên.

Về mặt pháp lý, điều khiến vụ án được đưa vào kho án lệ nằm ở cách tòa diễn giải Điều 276 Bộ luật Hình sự Trung Quốc. Điều luật này quy định người vì trả thù hoặc mục đích cá nhân mà "phá hủy máy móc thiết bị, làm hại gia súc cày kéo hoặc dùng phương pháp khác phá hoại sản xuất kinh doanh" có thể bị phạt tới 3 năm tù, trường hợp nghiêm trọng từ 3 đến 7 năm. Tòa án Giang Âm cho rằng việc đặt hàng ác ý liên tục với số lượng lớn đã làm rối luồng dữ liệu đơn hàng, phá vỡ quy trình giao nhận bình thường và chiếm dụng các nguồn lực mà người bán phụ thuộc vào, như dịch vụ kỹ thuật của sàn hay dịch vụ đóng gói, chuyển phát. Hành vi này vì thế thuộc nhóm "phương pháp khác".

Thẩm phán Bàng Sủng, người tham gia xét xử, giải thích rằng khái niệm "phương pháp khác" không còn giới hạn ở việc phá hủy tư liệu sản xuất theo nghĩa vật lý. Trong nền kinh tế số, nó phải bao gồm cả những hành vi phá hoại phi vật lý. Tòa cũng nhận định hành vi của Trần kéo dài hơn ba năm, mang tính chuyên nghiệp hóa và quy mô hóa, cho thấy ác ý rõ ràng.

Tòa cũng giải thích vì sao không xử Trần tội cưỡng đoạt tài sản, dù anh ta có nhận tiền "hòa giải". Theo tòa, bản chất của tội cưỡng đoạt là đe dọa khiến nạn nhân sợ hãi rồi giao tài sản. Trong vụ này, Trần không chủ động liên hệ người bán kiểu "không đưa tiền thì biết tay". Người bán trả tiền chủ yếu để tránh phiền toái chứ không phải vì sợ. Trần cũng không mặc cả về số tiền. Do đó, chứng cứ hiện có chưa đủ để chứng minh ý định chiếm đoạt tài sản.

Khi luật chơi bảo vệ người mua bị biến thành vũ khí

Ba năm Trần hoạt động trùng gần như khớp với thời kỳ hoàng kim của cơ chế "chỉ hoàn tiền" trên các sàn thương mại điện tử Trung Quốc. Cơ chế này được Pinduoduo đưa ra năm 2021. Ban đầu nó áp dụng cho hàng tươi sống và hàng giá rẻ, những món mà chi phí gửi trả có khi còn cao hơn giá trị sản phẩm, rồi dần mở rộng ra mọi ngành hàng. Cuối năm 2023, Taobao, JD và Douyin lần lượt áp dụng theo, Kuaishou tham gia vào tháng 1/2024. Trong cuộc đua giá rẻ giành người dùng, "chỉ hoàn tiền" trở thành tiêu chuẩn chung của cả ngành.

Mặt trái xuất hiện rất nhanh. Theo nền tảng hòa giải tranh chấp tiêu dùng trực tuyến Điện Tố Bảo, trong mùa mua sắm "Ngày độc thân" 11/11 năm 2024, tranh chấp liên quan đến "chỉ hoàn tiền" chiếm hơn 60% khiếu nại của người bán. Báo cáo thường niên của trung tâm nghiên cứu thương mại điện tử Võng Kinh Xã cũng xếp "chỉ hoàn tiền tùy tiện" là vấn đề bị khiếu nại nhiều nhất năm 2024.

Tháng 11/2024, Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường Trung Quốc triệu tập 6 sàn thương mại điện tử. Cơ quan này chỉ ra rằng quy tắc "chỉ hoàn tiền" đang bóp nghẹt không gian sống của người bán và cổ vũ cạnh tranh bằng hàng giá rẻ, chất lượng thấp. Các sàn lần lượt điều chỉnh. Taobao nới lỏng từ tháng 7/2024, Kuaishou bãi bỏ từ tháng 11/2024, còn 1688 của Alibaba bỏ hẳn vào tháng 3/2025. Đến tháng 4/2025, theo Bắc Kinh Thương báo, hàng loạt sàn lớn gồm Pinduoduo, Taobao, JD, Douyin và Kuaishou đồng loạt bỏ cơ chế này. Từ đây, yêu cầu hoàn tiền không trả hàng do người bán tự quyết định.

Vụ án của Trần vì thế không chỉ là câu chuyện về một khách hàng hằn học. Nó là ví dụ cực đoan cho một vấn đề mà mọi nền tảng xây dựng trên lòng tin đều phải đối mặt. Một quy tắc sinh ra để người mua không phải gánh rủi ro, khi thiết kế thiếu cơ chế chống lạm dụng, đã âm thầm đẩy toàn bộ rủi ro sang người bán. Rồi chỉ cần một người đủ kiên nhẫn và đủ hiểu luật chơi là có thể biến nó thành vũ khí nhắm vào hàng trăm cửa hàng trong suốt ba năm.

Bản án 18 tháng tù và việc vụ án được đưa vào kho án lệ là tín hiệu pháp lý rõ ràng: lạm dụng quy tắc nền tảng để gây thiệt hại có thể bị xử lý hình sự, không chỉ dừng ở chuyện khóa tài khoản. Nhưng với những chủ shop như anh Tào, người từng bỏ ra 5.000 tệ (khoảng 19 triệu đồng) để mua sự yên ổn mà vẫn tiếp tục nhận đơn phá hoại, bài học đắt giá hơn nằm ở chỗ khác.

Trong thương mại điện tử, thứ dễ vỡ nhất không phải hàng hóa trong kho, mà là niềm tin giữa người mua, người bán và chính nền tảng đứng giữa họ.