AI tạo ra nghịch lý mới trên thị trường lao động: Nhân viên bị sa thải rồi được gọi về
Sau khi cắt giảm nhân sự để nhường chỗ cho công nghệ, một số công ty lại phải tuyển dụng trở lại những vị trí từng bị loại bỏ vì nhận ra AI chưa thể đảm đương toàn bộ công việc như kỳ vọng.
AI từng được kỳ vọng giúp doanh nghiệp tinh gọn bộ máy, giảm chi phí nhân sự và nâng cao năng suất. Tuy nhiên, một nghịch lý đang xuất hiện trên thị trường lao động.
Theo khảo sát do công ty đánh giá nhân tài SHL phối hợp với Propeller Insights thực hiện trong tháng 6-7/2026, 19,1% người lao động tại Mỹ cho biết họ từng bị AI thay thế, sau đó được chính công ty cũ mời quay lại làm việc. Tại Anh, tỷ lệ này là 12,8%. Tính chung hai thị trường, cứ 6 người được khảo sát thì có một người từng trải qua tình huống tương tự.
Hiện tượng này được SHL gọi là "AI rebounding", phản ánh sự đảo chiều trong quyết định nhân sự khi doanh nghiệp nhận ra khoảng cách giữa năng lực thực tế của AI và những gì công nghệ có thể đảm nhiệm trên lý thuyết.
Tại sự kiện Gartner HR Symposium/Xpo diễn ra ở Orlando, bà Caitlyn McDonough, Phó chủ tịch kiêm chuyên gia phân tích của Gartner, đã chia sẻ về những rủi ro nhân sự đang đe dọa doanh nghiệp hiện nay. Ảnh: Gartner.
Doanh nghiệp nhận ra giới hạn của AI
Không chỉ dừng lại ở một hiện tượng được ghi nhận qua khảo sát, Gartner còn đưa ra dự báo đáng chú ý: Đến năm 2029, khoảng 30% nhân viên bị sa thải và thay thế bởi AI sẽ được tuyển dụng trở lại, thường với mức chi phí cao hơn.
Theo Gartner, một trong những nguyên nhân là doanh nghiệp đưa ra quyết định cắt giảm nhân sự trước khi đánh giá đầy đủ khối lượng công việc, năng lực cần thiết và vai trò của con người trong quy trình mới. Khảo sát tháng 7/2026 của tổ chức này trên 297 giám đốc nhân sự cho thấy chỉ 19% doanh nghiệp có hoạt động hoạch định nhân lực hiệu quả để đánh giá tác động của AI và điều chỉnh chiến lược nhân sự phù hợp.
Thực tế tại một số tập đoàn lớn cho thấy tự động hóa không phải lúc nào cũng mang lại kết quả như kỳ vọng.
Năm 2024, công ty công nghệ tài chính Klarna (Thụy Điển) từng gây chú ý khi công bố chatbot AI có thể đảm nhiệm khối lượng công việc tương đương hơn 700 nhân viên chăm sóc khách hàng. Theo hồ sơ doanh nghiệp nộp lên cơ quan quản lý chứng khoán Mỹ, trợ lý AI đã xử lý khoảng 66% số cuộc trò chuyện với khách hàng trong 12 tháng tính đến tháng 3/2025.
Tuy nhiên, đến tháng 5/2025, Klarna bắt đầu điều chỉnh chiến lược. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chatbot, công ty muốn khách hàng luôn có lựa chọn được hỗ trợ bởi nhân viên thật. CEO Sebastian Siemiatkowski cũng thừa nhận doanh nghiệp từng quá chú trọng đến việc giảm chi phí và đang tìm cách cân bằng giữa hiệu quả tự động hóa với chất lượng dịch vụ.
Việc tự động hóa một số nhiệm vụ không đồng nghĩa doanh nghiệp có thể loại bỏ hoàn toàn vai trò của con người.Ảnh: Getty Images.
Một trường hợp khác là Ford. Theo Fortune, trong ba năm, hãng xe Mỹ đã tuyển dụng khoảng 350 kỹ sư giàu kinh nghiệm, bao gồm cả cựu nhân viên Ford và nhân sự từng làm việc tại các nhà cung cấp, nhằm hỗ trợ đào tạo đội ngũ trẻ và cải thiện quy trình kiểm soát chất lượng.
Đáng chú ý, Ford không xem AI là giải pháp có thể hoạt động độc lập. Công nghệ thị giác máy tính có thể phát hiện những dấu hiệu bất thường trên dây chuyền sản xuất, nhưng vẫn cần kinh nghiệm của kỹ sư để đánh giá dữ liệu, nhận diện nguy cơ và đưa ra quyết định. Hãng xe cho biết sự kết hợp giữa khả năng xử lý dữ liệu của AI và chuyên môn kỹ thuật của con người mới tạo ra hiệu quả thực chất.
Những trường hợp trên không đồng nghĩa các doanh nghiệp đã tuyển lại toàn bộ nhân viên từng bị AI thay thế. Tuy nhiên, chúng cho thấy việc tự động hóa một số nhiệm vụ không đồng nghĩa doanh nghiệp có thể loại bỏ hoàn toàn vai trò của con người.
Khoảng cách giữa kỳ vọng và hiệu quả thực tế cũng được phản ánh trong nghiên cứu của IBM công bố tháng 5/2025. Khảo sát 2.000 CEO tại 33 quốc gia cho thấy chỉ 25% sáng kiến AI đạt được mức lợi tức đầu tư (ROI) như kỳ vọng, trong khi chỉ 16% được triển khai trên quy mô toàn doanh nghiệp.
Nhân viên trở lại với những điều kiện khác
Không chỉ doanh nghiệp phải điều chỉnh quyết định, người lao động cũng bắt đầu thay đổi cách nhìn về việc quay lại công ty cũ.
Theo khảo sát của SHL, 51% người được hỏi muốn nhận mức tăng lương đáng kể nếu được mời trở lại sau khi bị AI thay thế. Trong khi đó, 42% yêu cầu có cam kết bằng văn bản về sự ổn định công việc và 40% muốn doanh nghiệp minh bạch về cách AI sẽ tham gia vào vị trí của mình.
Khi kinh nghiệm, khả năng phán đoán và sự thấu hiểu khách hàng vẫn đóng vai trò quan trọng, quyết định cắt giảm nhân sự quá sớm có thể khiến doanh nghiệp phải trả giá nhiều hơn dự tính. Ảnh: Getty Images.
Ở góc độ tuyển dụng, nghiên cứu của Robert Half trên hơn 2.000 nhà quản lý tuyển dụng tại Mỹ cũng ghi nhận xu hướng tương tự. Hơn 30% cho biết doanh nghiệp từng loại bỏ một vị trí hoặc cho nhân viên nghỉ việc chủ yếu nhờ năng suất từ AI và tự động hóa, nhưng sau đó phải bổ sung lại chính vị trí đó hoặc một vị trí tương tự.
Những công việc đòi hỏi kiến thức nội bộ, khả năng xây dựng quan hệ và sự hỗ trợ trực tiếp được đánh giá là khó thay thế hoàn toàn. Đây cũng là những năng lực mà AI có thể hỗ trợ nhưng chưa dễ dàng đảm nhận toàn bộ trách nhiệm.
Bài toán chi phí càng khiến doanh nghiệp phải cân nhắc. Theo nghiên cứu của Careerminds thực hiện vào tháng 2/2026 trên 600 chuyên gia nhân sự tại các doanh nghiệp từng cắt giảm nhân sự trong 12 tháng trước đó, gần 31% tổ chức cho biết chi phí tuyển dụng lại cao hơn khoản tiền tiết kiệm được từ việc cắt giảm ban đầu.
AI vẫn đang thay đổi cách doanh nghiệp vận hành, nhưng câu chuyện nhân viên bị sa thải rồi được mời quay lại cho thấy ứng dụng công nghệ không đơn giản là bài toán thay thế con người bằng máy móc. Khi kinh nghiệm, khả năng phán đoán và sự thấu hiểu khách hàng vẫn đóng vai trò quan trọng, quyết định cắt giảm nhân sự quá sớm có thể khiến doanh nghiệp phải trả giá nhiều hơn dự tính.
Nguồn: SHL, Gartner, IBM
TIN CÙNG CHUYÊN MỤC
Xem theo ngày
