Việt Nam có một vị Trạng nguyên chỉ dùng 2 câu thơ để "kể tên" 100 danh thần Trung Quốc

Nguyễn Quốc Trinh là vị Trạng nguyên nổi tiếng thời Lê, từng được cử đi sứ nhà Thanh và để lại một giai thoại đặc biệt. Trước yêu cầu phải ghi tên 100 danh thần Trung Quốc, ông không cần liệt kê từng người mà chỉ viết hai câu thơ, qua đó khéo léo nhắc đến đủ 100 bậc hiền tài và khiến vua Thanh thán phục.

Nguyễn Quốc Trinh (1625-1674), người xã Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam, nay thuộc Hà Nội. Ông đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Hợi năm 1659, dưới triều vua Lê Thần Tông. Sau khi đỗ đạt, ông lần lượt được bổ nhiệm nhiều chức vụ trong triều, từng giữ các chức Hình bộ Hữu thị lang, Hộ bộ Hữu thị lang và Lại bộ Tả thị lang.

Năm 1667, với tài năng và học vấn nổi bật, Nguyễn Quốc Trinh được cử làm Chánh sứ sang nhà Thanh. Đây cũng là chuyến đi sứ giúp ông để lại một trong những giai thoại nổi tiếng nhất về trí tuệ và khả năng ứng đối của sứ thần Đại Việt.

Theo giai thoại được lưu truyền, trong thời gian đi sứ, vua nhà Thanh muốn thử tài hai sứ thần đến từ Đại Việt và Cao Ly nên đưa ra một câu hỏi hóc búa: mỗi người phải ghi tên 100 danh thần nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc lên thẻ tre. Ai hoàn thành trước sẽ được phong là “Lưỡng quốc danh thần”, còn nếu không làm được sẽ bị coi là kém hiểu biết.

Trước thử thách ấy, sứ thần Cao Ly lập tức ngồi xuống, cặm cụi liệt kê từng cái tên. Trong khi đó, Nguyễn Quốc Trinh vẫn hết sức bình thản, không vội viết một chữ nào. Trước những ánh mắt tò mò và lời thúc giục của mọi người, ông chỉ mỉm cười nói rằng mình có thể viết xong rất nhanh.

Khi thời gian sắp hết, trong lúc sứ thần Cao Ly vẫn đang hoàn thiện danh sách, Nguyễn Quốc Trinh mới cầm bút và viết lên thẻ tre đúng hai câu:

“Khổng môn thất thập nhị hiền,

Vân Đài nhị thập bát tướng”.

Hai câu thơ có thể hiểu là: Cửa Khổng có 72 người hiền, Vân Đài ghi 28 tướng giỏi.

Thoạt nhìn, đây chỉ là hai câu ngắn gọn, nhưng phía sau là hai điển tích nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc. “Khổng môn thất thập nhị hiền” chỉ 72 học trò nổi tiếng của Khổng Tử, những người được xem là có tài đức và học vấn xuất chúng. Trong khi đó, “Vân Đài nhị thập bát tướng” nói đến 28 danh tướng nhà Hán được ghi danh tại Vân Đài.

Như vậy, chỉ bằng hai câu thơ, Nguyễn Quốc Trinh đã khéo léo nhắc đến 72 hiền nhân và 28 danh tướng, vừa đủ 100 người theo yêu cầu của vua Thanh. Cách trả lời ngắn gọn nhưng đầy hàm ý ấy không chỉ giúp ông hoàn thành thử thách mà còn thể hiện vốn kiến thức uyên bác cùng khả năng ứng đối sắc bén của một vị sứ thần Đại Việt.

Trước tài năng của Nguyễn Quốc Trinh, vua Thanh được cho là rất thán phục và phong ông danh hiệu “Lưỡng quốc danh thần”. Giai thoại này vì thế trở thành một trong những câu chuyện được nhắc đến khi nói về tài ứng đối của các sứ thần Việt Nam trong lịch sử bang giao với Trung Quốc.

Tuy nhiên, cuộc đời Nguyễn Quốc Trinh không chỉ gắn với khoa bảng và những chuyến đi sứ. Sau khi trở về nước, ông tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách trong triều đình và tham gia xử lý những vấn đề chính sự. Ông được đánh giá là người có tài năng, cương trực và hết lòng với công việc.

Đáng tiếc, năm 1674, Nguyễn Quốc Trinh qua đời trong một biến cố chính trị. Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, thời điểm đó một bộ phận quân lính nổi loạn vì bất mãn trước việc triều đình tìm cách hạn chế sự ngang ngược, phóng túng của họ. Nguyễn Quốc Trinh và viên Tham tụng Phạm Công Trứ được cho là những người bàn cách kìm chế lực lượng này. Quân lính vì thế càng bất bình và Nguyễn Quốc Trinh bị chúng đón đường sát hại.

Cái chết của vị quan tài năng khiến triều đình và dân chúng thương tiếc. Sau đó, triều đình truy tặng ông chức Thượng thư Bộ Binh, phong tước Trì quận công và ban tên thụy Cương Trung, đồng thời phong ông làm phúc thần.

Từ một người đỗ Trạng nguyên trong khoa thi năm 1659 đến vị sứ thần khiến vua Thanh nể phục bằng chỉ hai câu thơ, Nguyễn Quốc Trinh để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử khoa bảng và bang giao của Đại Việt. Giai thoại về “100 danh thần trong hai câu thơ” không chỉ cho thấy sự uyên bác của một vị Trạng nguyên mà còn phản ánh khả năng sử dụng điển tích, ngôn từ và trí tuệ ứng đối của các sứ thần Việt Nam trong những cuộc giao thiệp với nước ngoài.

Tổng hợp