Việt Nam có loại bánh khách trả tiền mua lẻ nhưng người bán cương quyết từ chối, lý do nằm ngay trong cái tên

Riêng bánh phu thê Đình Bảng (Bắc Ninh cũ, nay là Bắc Giang) lại đặc biệt bởi một quy tắc đã tồn tại suốt hàng trăm năm: ai mua cũng phải mua theo cặp, gần như không có chuyện bán lẻ từng chiếc. Đằng sau hai chiếc bánh vuông vức, vàng óng như mật ấy không chỉ là một món quà quê dân dã mà còn là biểu tượng của tình nghĩa vợ chồng, của sự gắn bó và thủy chung được người Kinh Bắc gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Vùng đất của những chiếc bánh mang tên tình nghĩa

Dân gian có câu: "Thứ nhất là đình Đông Khang/Thứ nhì Đình Bảng, vẻ vang Đình Diềm". Nếu Đình Diềm nổi tiếng với những chõ bánh khúc nóng hổi, lớp vỏ dẻo dai nhẹ cùng nhân mộc nhĩ, đỗ thơm lừng, thì khi ghé Đình Bảng, du khách sẽ được giới thiệu một thứ bánh chỉ bán theo cặp: bánh phu thê.

Trải qua nhiều biến động của thời gian, vùng đất Kinh Bắc với những mái đình cổ, những làn điệu quan họ và các làng nghề truyền thống vẫn giữ được bản sắc riêng. Trong đó, nghề làm bánh phu thê ở Đình Bảng đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ, trở thành niềm tự hào của người dân địa phương và là một trong những đặc sản nổi tiếng của vùng.

Về nguồn gốc của bánh phu thê, người Kinh Bắc lưu truyền nhiều dị bản khác nhau. Có truyền thuyết kể rằng khi vua Lý Anh Tông xuất chinh, hoàng hậu đã làm bánh gửi ra tiền tuyến để động viên chồng. Một số câu chuyện khác lại gắn chiếc bánh với đôi vợ chồng trẻ hoặc hội Đền Đô dưới triều Lý. Dù mỗi câu chuyện có những chi tiết khác nhau, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: bánh phu thê là biểu tượng của tình yêu son sắt, sự thủy chung và nghĩa tình vợ chồng. Cũng bởi ý nghĩa ấy mà từ bao đời nay, bánh luôn hiện diện trong các lễ ăn hỏi của người Kinh Bắc và được bán thành từng cặp như lời chúc về cuộc sống lứa đôi viên mãn.

Bí quyết từ hạt gạo nếp cái hoa vàng

Nhìn từ xa, bánh phu thê mang màu vàng mật trong như thạch, tựa như sắc nắng thu vương trên cánh đồng lúa đang độ chín rộ. Không phải ngẫu nhiên mà bánh có màu sắc và hương vị ấy, bởi nguyên liệu làm vỏ bánh chính là tinh bột từ gạo nếp cái hoa vàng, loại gạo phải chọn những hạt trắng, tròn, căng mẩy, trải qua công đoạn ngâm, xay, lọc kỹ lưỡng, rồi tiếp tục phơi hoặc sấy khô hơn chục ngày mới có thể đem làm bánh.

Hai nguyên liệu đặc biệt khác không thể thiếu trong phần vỏ là đu đủ xanh và nước dành dành. Đu đủ xanh được bào thành sợi, ngâm nước vôi trong để giữ độ giòn, sau đó rửa sạch và vắt ráo nước. Nước dành dành dùng để tạo màu vàng tự nhiên cho bánh. Đây cũng là nguyên liệu quen thuộc trong nhiều loại bánh truyền thống của vùng Kinh Bắc, giúp tạo nên sắc vàng óng đặc trưng mà không cần dùng phẩm màu.

Tinh bột, sợi đu đủ xanh, nước quả dành dành và đường được trộn đều, thấu kỹ đến khi các nguyên liệu hòa quyện dẻo mịn, lên màu vàng đẹp mắt, rồi để nghỉ khoảng nửa tiếng trước khi đem bọc nhân. So với vỏ bánh, phần nhân nghe quen thuộc hơn với đỗ xanh, hạt sen, dừa sợi, nhưng cũng đòi hỏi sự tuyển chọn kỹ càng. Đỗ xanh làm nhân phải là loại hạt nhỏ, ăn mới bùi và thơm, được ngâm kỹ, đãi sạch vỏ, hấp chín rồi sên mịn, sau đó trộn thêm đường, dừa nạo và hạt sen rồi để nguội.

Từng lớp lá, từng công đoạn tỉ mỉ

Bánh phu thê được gói bằng lá dong và lá chuối, trong đó lá chuối là lớp tiếp xúc trực tiếp với bánh nên phải được ngâm, rửa và lau thật sạch để đảm bảo bánh không bị hỏng trong quá trình hấp. Khi vỏ và nhân đã sẵn sàng, người thợ chia vỏ, dàn phẳng, đặt nhân vào rồi vo tròn, xếp ngay ngắn để chuẩn bị gói. Trước khi đặt bánh vào lá chuối, người làm bánh còn phết một lớp mỡ lợn thật mỏng, vừa giúp bánh không bám vào lá khi bóc, vừa tạo độ bóng đẹp cho bề mặt sau khi hấp.

Bánh được gói vuông vức, bên trong là lớp lá chuối, bên ngoài là lớp lá dong đã loại bỏ phần cọng, sau đó đem hấp cách thủy từ 40 đến 60 phút rồi để nguội. Ngày nay, nhiều công đoạn đã được cơ giới hóa với máy rửa lá, nồi hấp công nghiệp để tăng năng suất và đảm bảo chất lượng đồng đều khi đến tay người tiêu dùng. Lượng đường trong bánh cũng được điều chỉnh giảm bớt để phù hợp với khẩu vị hiện đại. Dù vậy, nhiều công đoạn vẫn được giữ nguyên nếp làm thủ công, cùng nguyên liệu đúng như cách các cụ ngày xưa vẫn làm, để hương vị cổ truyền được lưu giữ trọn vẹn.

Hương vị của sự giản dị mà thân thương

Bánh phu thê khiến người ta nhớ mãi không phải vì sự cầu kỳ hay cao sang, mà bởi hương vị giản dị, gần gũi. Bánh phu thê khiến người ta nhớ mãi không phải vì sự cầu kỳ hay cao sang, mà bởi hương vị giản dị, gần gũi. Ngay từ khi cầm trên tay cặp bánh vuông vức được gói trong lớp lá xanh và buộc bằng sợi lạt hồng, người ta đã cảm nhận được sự chỉn chu của người làm nghề. Màu xanh của lá kết hợp với sắc hồng của dây buộc không chỉ tạo điểm nhấn đẹp mắt mà còn mang ý nghĩa cát tường, hạnh phúc trong quan niệm dân gian. Chính vì vậy, bánh phu thê từ lâu đã trở thành thức quà không thể thiếu trong các lễ cưới hỏi của người Kinh Bắc.

Khéo léo bóc từng lớp lá, một màu vàng trong như thạch hiện ra dưới lớp lá ngả vàng nhẹ, tỏa lên mùi thơm thoang thoảng của gạo nếp. Cắn một miếng, cảm nhận rõ độ dẻo mềm của vỏ bánh, xen lẫn chút sần sật rất nhẹ của đu đủ xanh, hòa quyện cùng vị bùi ngọt thanh của đỗ xanh, hạt sen và dừa nạo bên trong. Chính sự kết hợp tinh tế ấy đã khiến bánh phu thê, dù trải qua bao thế hệ, vẫn giữ được vị trí không thể thay thế trong các đám hỏi ở vùng Kinh Bắc. Ngày vui, làng trên xóm dưới rộn ràng, những cặp bánh phu thê buộc chặt trong dây lạt hồng trở thành minh chứng cho tình yêu son sắt, thủy chung của đôi lứa.

Nghề làm bánh phu thê Đình Bảng được cho là đã tồn tại từ thời nhà Lý. Trước đây, người dân chủ yếu làm bánh vào dịp Tết Nguyên đán và mùa lễ hội để dâng lễ, làm quà biếu. Theo thời gian, nghề làm bánh phát triển mạnh, nhiều hộ sản xuất quanh năm để phục vụ nhu cầu của thị trường. Hiện nay, tại Đình Bảng có gần 1.000 hộ sản xuất, kinh doanh bánh phu thê, tạo việc làm và nguồn thu nhập ổn định cho nhiều gia đình địa phương.

Mỗi gia đình ở Đình Bảng đều có những bí quyết riêng để tạo nên hương vị đặc trưng cho mẻ bánh của mình, nhưng tựu trung, một chiếc bánh phu thê đạt chuẩn vẫn phải giữ được lớp vỏ vàng trong, dẻo mềm, thấp thoáng những sợi đu đủ xanh cùng phần nhân bùi thơm từ đỗ xanh, hạt sen và dừa nạo. Đó là hương vị đã theo chân biết bao thế hệ người Kinh Bắc và trở thành ký ức của nhiều thực khách mỗi khi nhắc đến vùng đất này.

Vào những tháng cuối năm, đặc biệt từ tháng Chạp âm lịch, các cơ sở làm bánh lại tất bật hơn bao giờ hết để kịp đáp ứng lượng đơn hàng tăng cao phục vụ mùa cưới và Tết Nguyên đán. Nhiều cơ sở còn phải thuê thêm hàng chục lao động thời vụ để kịp giao bánh cho khách. Những cặp bánh vuông vức liên tục được gói, buộc lạt rồi chuyển đi nhiều nơi, mang theo hương vị truyền thống của Đình Bảng đến với thực khách khắp cả nước.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi không ít nghề truyền thống dần mai một, bánh phu thê Đình Bảng vẫn giữ được sức sống bền bỉ nhờ hương vị mộc mạc và những giá trị văn hóa mà nó mang theo. Mỗi cặp bánh không chỉ là một món quà quê, mà còn là lời chúc về sự gắn bó, viên mãn và thủy chung trong cuộc sống lứa đôi. Có lẽ cũng vì thế mà suốt hàng trăm năm qua, người Đình Bảng vẫn giữ nguyên lệ cũ: bánh luôn được bán theo cặp. Bởi chỉ khi hai chiếc bánh đi cùng nhau, cái tên "phu thê" mới thực sự trọn vẹn ý nghĩa.