Vị vua đầu tiên của Việt Nam đi tuần trên biển Đông

Từ thế kỷ 12, biển đã giữ một vị trí đáng kể trong đời sống kinh tế và hoạt động bảo vệ bờ cõi của Đại Việt. Dưới triều Lý, việc khai thác nguồn lợi từ biển được chú trọng, đồng thời các vùng ven biển, hải đảo và tuyến giao thương trên biển ngày càng được quan tâm. Một trong những vị vua có dấu ấn đặc biệt trong hoạt động này là Lý Anh Tông, vị hoàng đế thứ sáu của triều Lý.

Lý Anh Tông tên thật là Lý Thiên Tộ, sinh năm 1136, là con trưởng của vua Lý Thần Tông. Năm 1138, khi mới 2 tuổi, ông lên ngôi hoàng đế và trở thành một trong những vị vua lên ngôi khi tuổi đời còn rất nhỏ trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì 37 năm, đến năm 1175.

Khi trưởng thành và trực tiếp điều hành đất nước, Lý Anh Tông đặc biệt quan tâm đến việc củng cố quốc gia, giữ gìn bờ cõi và phát triển lực lượng quân sự. Đáng chú ý, ông không chỉ chú trọng vùng biên giới trên bộ mà còn trực tiếp đi tuần ra biển.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, tháng 11 năm 1161, Lý Anh Tông sai Thái úy Tô Hiến Thành “đem 2 vạn quân đi tuần các nơi ven biển miền Tây Nam để giữ yên bờ cõi xa”. Nhà vua đích thân đi tiễn đoàn quân đến cửa biển Thần Đầu ở Đại An rồi mới trở về.

Mười năm sau, vào năm 1171, vua Lý Anh Tông trực tiếp đi tuần ra cù lao ngoài biển. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng nhà vua “xem khắp hình thế núi sông, muốn biết sự đau khổ của nhân dân và đường đi xa gần thế nào”. Đây không đơn thuần là một chuyến du ngoạn mà gắn với việc tìm hiểu địa hình, giao thông đường biển và tình hình đời sống ở những khu vực xa trung tâm.

Đến tháng 2 năm 1172, Lý Anh Tông lại đi tuần ra cù lao ngoài biển, lần này ở khu vực được sử sách mô tả là địa giới của các phiên bang Nam Bắc. Sau chuyến đi, ông cho “vẽ bản đồ và ghi chép phong vật rồi về”.

Những chuyến đi này để lại một dấu ấn đặc biệt bởi nhà vua không chỉ trực tiếp quan sát địa hình mà còn cho ghi chép những điều mắt thấy, tai nghe. Theo các tư liệu sử học, Lý Anh Tông đã cho biên soạn một cuốn sách mang tên Nam Bắc phiên giới đồ, cũng được biết đến với tên Nam Bắc phiên giới địa đồ. Nội dung sách liên quan đến việc vẽ bản đồ hình thế núi sông và ghi chép phong tục, sản vật ở những khu vực mà nhà vua đã đi qua.

Đáng tiếc, cuốn sách này đã thất truyền. Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú cũng ghi lại việc Lý Anh Tông vào năm 1172 đi tuần các cửa biển, vẽ bản đồ hình thế núi sông và ghi chép phong tục, sản vật, đồng thời cho biết sách nay không còn.

Dù sử liệu còn lại không mô tả chi tiết hành trình, đoàn thuyền hay quy mô các chuyến đi của nhà vua, việc Lý Anh Tông trực tiếp ra biển vẫn được xem là một dấu mốc đáng chú ý. Đại Việt sử ký toàn thư khi bàn về những hoạt động của ông cũng có lời đánh giá “về mặt giữ dân, giữ nước, việc làm đáng khen”.

Sự quan tâm của triều Lý đối với biển không chỉ thể hiện qua những chuyến tuần thú của nhà vua. Năm 1149, dưới thời Lý Anh Tông, triều đình cho lập trang Vân Đồn, đặt nền móng cho một thương cảng quan trọng ở vùng Đông Bắc. Từ đây, Vân Đồn dần trở thành điểm giao thương giữa Đại Việt với các thương nhân và thuyền buôn từ bên ngoài.

Vân Đồn không chỉ có ý nghĩa về kinh tế. Cùng với hoạt động buôn bán, khu vực này còn gắn với việc kiểm soát tàu thuyền, hàng hóa, thu thuế và bảo vệ tuyến giao thông trên biển. Trong các thời Lý, Trần và những giai đoạn sau, Vân Đồn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong hoạt động giao thương và bang giao của Đại Việt.

Những hoạt động ấy diễn ra trong bối cảnh việc di chuyển bằng đường biển thời trung đại vẫn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Biển rộng, thời tiết khó lường và kỹ thuật hàng hải còn hạn chế khiến mỗi chuyến đi xa đều đặt ra không ít thách thức.

Tuy nhiên, triều Lý đã có lực lượng thủy quân được tổ chức và sử dụng trong nhiều hoạt động quân sự. Một số thư tịch nước ngoài cũng ghi nhận khả năng thủy chiến của quân Đại Việt. Lĩnh ngoại đại đáp của Chu Khứ Phi đời Tống có câu: “Quân Giao Chỉ giỏi thủy chiến”.

Sử liệu cũng cho biết triều Lý từng đóng nhiều loại chiến thuyền. Dưới thời Lý Thái Tông có các chiến thuyền mang tên Long, Phượng, Ngư, Xà, Hổ, Báo, Anh Vũ; thời Lý Nhân Tông có thuyền hai đáy Vĩnh Long; đến thời Lý Anh Tông, triều đình tiếp tục cho đóng những thuyền lớn như Vĩnh Long, Thanh Lan, Trường Quyết, Phụng Tiên.

Những tư liệu này cho thấy Đại Việt thời Lý đã có kinh nghiệm nhất định trong việc tổ chức lực lượng và sử dụng đường biển. Vì thế, những chuyến tuần thú của Lý Anh Tông không phải hoạt động đơn lẻ mà nằm trong bối cảnh triều đình ngày càng quan tâm tới vùng biển, giao thương và việc bảo vệ những khu vực xa bờ.

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện của Lý Anh Tông nằm ở việc nhà vua trực tiếp đi quan sát. Thay vì chỉ nhận báo cáo từ quan lại hoặc quân đội, ông đích thân ra các cù lao ngoài biển, xem địa hình, tìm hiểu đường đi và đời sống người dân. Sau chuyến đi, những thông tin thu thập được còn được hệ thống hóa thành bản đồ và ghi chép về phong vật.

Hơn 850 năm đã trôi qua, những cuốn sách được cho là ghi lại kết quả các chuyến đi ấy không còn tồn tại. Tuy nhiên, những dòng chép ngắn trong sử liệu vẫn cho thấy một hình ảnh đáng chú ý về Lý Anh Tông: một vị vua không chỉ quan tâm đến việc điều hành đất nước từ kinh đô mà còn trực tiếp tìm hiểu những vùng đất, vùng biển xa xôi của Đại Việt.

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, VTC News)