Trong khi Anh, Pháp "khốn khổ" vì nóng, một quốc gia châu Âu vẫn cười vui vì điều hòa nhà ai cũng lắp từ ngày xưa rồi

Mùa hè năm nay đang chứng kiến một trong những đợt nắng nóng kỷ lục và tàn khốc nhất trong lịch sử khí tượng châu Âu.

Dưới tác động kép của hiện tượng "vòm nhiệt" và cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu, hơn 100 triệu người dân lục địa già đang phải vật vã chống chọi với mức nhiệt thường xuyên vượt ngưỡng 35°C, thậm chí chạm mốc 39–41°C tại nhiều khu vực ôn đới.

Trong bối cảnh đó, một bức tranh tương phản sâu sắc đã hiện lên giữa các quốc gia Nam Âu và Bắc Âu. Tại Anh và Pháp, người dân đang rơi vào thảm cảnh hỗn loạn, đổ xô đi mua và lắp đặt điều hòa trong tình trạng khan hiếm nguồn cung nghiêm trọng.

Ngược lại, tại Italy – quốc gia vốn được mệnh danh là "nghiện" điều hòa nhất châu Âu – cuộc sống vẫn diễn ra tương đối bình ổn. Nhờ thói quen trang bị hệ thống làm mát từ lâu đời, người dân xứ sở mỳ ống vẫn tận hưởng sự mát mẻ bình thường giữa tâm bão nhiệt.

Sự chuẩn bị này không phải là ngẫu nhiên, mà là kết quả của một hành trình dài hạn gắn liền với đặc trưng khí hậu, lịch sử kiến trúc và năng lực công nghiệp điện lạnh nội địa.

Vì sao người Italy đã "nghiện" điều hòa từ xa xưa?

Thói quen sử dụng điều hòa của người dân Italy đã được định hình từ xa xưa. Lý do quan trọng đầu tiên đến từ khí hậu.

Italy có khí hậu nóng hơn đáng kể so với mặt bằng chung của châu Âu. Nằm ở Nam Âu, quốc gia này đặc trưng bởi khí hậu Địa Trung Hải, mang lại mùa hè oi bức và kéo dài hơn nhiều so với các khu vực Bắc hay Trung Âu. Italy nhận được lượng ánh sáng mặt trời dồi dào, mang đến mùa hè khô và nhiều nắng, khác hẳn với kiểu thời tiết ôn đới mát mẻ và nhiều mây, mưa ở Tây Âu hay Bắc Âu.

Vào tháng 7 (tháng nóng nhất), nhiệt độ trung bình tại các thành phố lớn của Italy dao động phổ biến từ 28°C đến 33°C và thường xuyên vượt ngưỡng 40°C trong các đợt nắng nóng. Trong khi đó, mức trung bình của toàn châu Âu chỉ khoảng 20°C - 22°C.

Ý thức về việc tìm kiếm các giải pháp làm mát đã xuất hiện tại Italy từ thời cổ đại. Các công trình kiến trúc của Đế chế La Mã xưa kia đã biết ứng dụng các kỹ thuật làm mát thụ động dựa trên nguyên lý đối lưu không khí và tích nhiệt của vật liệu tự nhiên.

Kế thừa truyền thống đó, các ngôi nhà cổ và biệt thự tại Italy luôn được xây dựng với những bức tường đá dày, cửa sổ nhỏ để hạn chế bức xạ mặt trời, hệ thống cửa chớp gỗ hai lớp ở cả trong lẫn ngoài, và nền nhà lát gạch đất nung hoặc đá tự nhiên để giữ nhiệt độ phòng luôn thấp hơn ngoài trời.

Chính lối sống thích nghi này – cùng với thói quen nghỉ ngơi trong nhà vào những giờ trưa nắng gắt, sinh hoạt muộn về đêm và sử dụng các biện pháp che chắn nắng tự nhiên – đã chuẩn bị cho người dân Italy một tâm thế sẵn sàng đón nhận điều hòa không khí ngay khi công nghệ này ra đời.

Yếu tố cốt lõi giúp Italy phổ cập điều hòa trước phần còn lại của châu Âu chính là sự lớn mạnh của các tập đoàn sản xuất thiết bị gia dụng trong nước sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm nhập khẩu từ Mỹ hay Nhật Bản, Italy đã tự xây dựng nên một hệ sinh thái sản xuất điện lạnh hùng mạnh.

Xuất phát từ một xưởng chế tạo linh kiện sưởi ấm gia đình thành lập năm 1902, De'Longhi đã có bước đi mang tính lịch sử vào năm 1986 khi giới thiệu dòng sản phẩm Pinguino – chiếc điều hòa di động đầu tiên trên thế giới.

Sản phẩm mang tính biểu tượng này đã giải quyết triệt để bài toán làm mát cho các căn hộ cổ kính tại Italy. Nhờ thiết kế nguyên khối, không cần đục tường lắp đặt cục nóng bên ngoài, Pinguino nhanh chóng len lỏi vào hàng triệu gia đình Italy, giúp họ vượt qua những quy định ngặt nghèo về bảo tồn kiến trúc đô thị.

Thành lập năm 1956, Olimpia Splendid đã ghi dấu ấn sâu sắc vào những năm 1990 và 2000 với dòng sản phẩm Unico/Maestro – hệ thống điều hòa tích hợp hai cục trong một.

Bằng cách loại bỏ hoàn toàn cục nóng bên ngoài mặt tiền và thay thế bằng hai lỗ thông khí nhỏ thẩm mỹ, phát minh của Olimpia Splendid đã giải phóng hàng loạt tòa nhà di sản tại Rome, Florence hay Venice khỏi cái nóng mùa hè mà không làm tổn hại đến cảnh quan lịch sử.

Ra đời năm 1989, Clivet tập trung phát triển các giải pháp điều hòa trung tâm, bơm nhiệt và hệ thống lọc không khí hiệu suất cao phục vụ cho các tòa nhà thương mại và khu công nghiệp. Sự kết hợp sau đó với tập đoàn Midea vào năm 2016 càng củng cố vị thế dẫn đầu của thương hiệu này trong việc cung cấp các giải pháp làm mát quy mô lớn.

Sự năng động của các doanh nghiệp nội địa, kết hợp với các chiến dịch truyền thông quảng bá mạnh mẽ trong thập niên 1980, đã biến điều hòa từ một thiết bị xa xỉ trở thành một mặt hàng tiêu dùng thiết yếu và quen thuộc trong đời sống của mỗi gia đình Italy.

Số liệu từ cuộc khảo sát thiết bị năng lượng hộ gia đình năm 2024 của Viện Thống kê Quốc gia Italy (Istat) cho thấy có tới 56.0% hộ gia đình nước này đã sở hữu ít nhất một hệ thống làm mát (bao gồm điều hòa trung tâm, hệ thống multi-split hoặc điều hòa di động), tăng mạnh từ mức 48.8% của năm 2021. Đặc biệt, có đến 40.4% hộ gia đình đang sử dụng các hệ thống tích hợp hai chiều (bơm nhiệt vừa sưởi ấm vừa làm mát), phản ánh xu hướng chuyển dịch năng lượng hiện đại.

Tuy nhiên, vị thế dẫn đầu về trang bị điều hòa cũng đẩy Italy vào nhóm quốc gia có lượng tiêu thụ điện năng cho mục đích làm mát cao nhất châu Âu. Theo báo cáo của dự án Odyssee-Mure, điện năng tiêu thụ cho điều hòa nhiệt độ tại Italy đã tăng trưởng với tốc độ chóng mặt lên tới 5.2%/năm kể từ năm 2010.

Nếu như vào năm 2000, lượng điện tiêu thụ trung bình cho việc làm mát của mỗi hộ gia đình chỉ dừng lại ở mức 21 kWh, thì đến năm 2023, con số này đã tăng vọt lên mức 87 kWh. Làm mát hiện chiếm tới 11% tổng lượng điện năng tiêu thụ của các hộ gia đình Italy, một tỷ lệ vượt trội so với mức trung bình chỉ 2.4% của toàn Liên minh châu Âu.

Sự gia tăng này tạo ra những gánh nặng tài chính khổng lồ cho người dân. Hiệp hội người tiêu dùng Assoutenti ước tính, với biểu giá điện sinh hoạt duy trì ở mức cao sau cuộc khủng hoảng năng lượng, hóa đơn điện và nước của mỗi hộ gia đình Italy trong mùa nắng nóng cao điểm có thể bị đội lên tới 600 euro/tháng.

Bản lĩnh thích ứng hay chiếc bẫy khí hậu tuần hoàn?

Nhìn từ lăng kính của các nhà khoa học và hoạch định chính sách, sự chuẩn bị của Italy mang lại một bài học lớn về khả năng thích ứng chủ động trước thiên tai.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang khiến châu Âu ấm lên nhanh gấp đôi so với tốc độ trung bình của thế giới, việc tiếp cận các giải pháp làm mát hiệu quả không còn là một vấn đề về sự xa xỉ, mà đã trở thành vấn đề bảo vệ tính mạng con người.

Số liệu của WHO ước tính các đợt nắng nóng khắc nghiệt đã cướp đi sinh mạng của hơn 60,000 người tại châu Âu vào mùa hè năm 2022, trong đó Italy là quốc gia ghi nhận số ca tử vong do sốc nhiệt cao nhất. Sự phổ cập của điều hòa được chứng minh là đã giúp giảm thiểu đáng kể số lượng ca nhập viện khẩn cấp và cứu sống hàng trăm nghìn sinh mạng mỗi năm.

Thế nhưng, "cơn nghiện" điều hòa của Italy cũng mở ra những góc nhìn cảnh báo về một chiếc bẫy thích ứng sai lầm nếu không đi kèm với lộ trình phát triển bền vững.

Khi hàng triệu chiếc điều hòa hoạt động liên tục, chúng không chỉ ngốn một lượng điện năng khổng lồ mà còn thải ra môi trường một lượng nhiệt thải khổng lồ, làm trầm trọng thêm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị tại các thành phố có mật độ dân cư cao.

Đồng thời, lượng khí thải gián tiếp từ quá trình sản xuất điện và sự rò rỉ của các chất môi chất lạnh (HFCs) có tiềm năng gây ấm lên toàn cầu gấp hàng nghìn lần khí CO2 lại tiếp tục thúc đẩy chu kỳ tăng nhiệt của trái đất.

Để giải quyết mâu thuẫn này, các nhà quản lý năng lượng tại Italy và châu Âu đang hướng tới mô hình "làm mát thông minh". Chìa khóa của chiến lược này nằm ở việc kết hợp nguồn năng lượng tái tạo – đặc biệt là điện mặt trời (vốn có sản lượng đỉnh trùng khớp hoàn hảo với thời điểm nhu cầu chạy điều hòa cao nhất trong ngày) – với các hệ thống quản lý năng lượng tòa nhà thông minh và công nghệ bơm nhiệt hai chiều hiệu suất cao.

Trải nghiệm của Italy trong mùa hè năm nay là minh chứng cho thấy: sự chuẩn bị hạ tầng đi trước thời đại và thói quen thích nghi dài hạn luôn là lá chắn vững chắc nhất trước những biến động khôn lường của thiên nhiên.

Câu chuyện thích ứng của Italy không chỉ là một lăng kính thú vị về đời sống châu Âu, mà còn là bài học sâu sắc về tầm quan trọng của việc quy hoạch năng lượng xanh và phát triển các công nghệ làm mát thân thiện với môi trường trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu toàn cầu.