Trẻ tự kỷ có luôn mang mức cortisol cao? BS. Thái Ngọc Thành Đạt cảnh báo một suy luận đang khiến nhiều phụ huynh hiểu sai

Cortisol thường được gọi là “hormone căng thẳng”, được cơ thể sản xuất thông qua hoạt động của trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA). Nồng độ hormone này thay đổi trong ngày và có thể chịu tác động của giấc ngủ, tâm trạng, bệnh lý, thuốc đang sử dụng, thời điểm lấy mẫu cũng như phản ứng của mỗi người trước môi trường.

Vì một số trẻ rối loạn phổ tự kỷ thường gặp tình trạng mất ngủ, lo âu hoặc khó thích nghi với thay đổi, trên mạng xuất hiện nhận định rằng trẻ tự kỷ sẽ có cortisol cao hơn những trẻ khác. Từ đó, có người tiếp tục liên hệ cortisol với tình trạng “rối loạn điều hòa đường huyết”.

Bác sĩ chuyên khoa I Thái Ngọc Thành Đạt cho rằng cách suy luận này chưa phản ánh đầy đủ những gì khoa học ghi nhận.

Bác sĩ Thành Đạt là bác sĩ chuyên ngành tâm thần, hiện công tác tại Khoa Tâm lý, Bệnh viện Nhi Đồng 1, TP.HCM. Ông có nhiều năm kinh nghiệm thăm khám, đánh giá và hỗ trợ điều trị các vấn đề tâm lý, phát triển và tâm thần ở trẻ em, trẻ vị thành niên như rối loạn phổ tự kỷ, tăng động giảm chú ý, chậm nói, lo âu và rối loạn hành vi. Trên mạng xã hội, ông được nhiều phụ huynh biết đến với tên gọi “Bác sĩ Đoạc”.

Ba nghiên cứu cho ba kết quả khác nhau

Để xác định người có rối loạn phổ tự kỷ có nồng độ cortisol khác người không tự kỷ hay không, các nhà khoa học đã tiến hành những nghiên cứu so sánh giữa hai nhóm.

Năm 2003, Marinović Ćurin và cộng sự nghiên cứu trên 36 người tự kỷ và 27 người thuộc nhóm đối chứng, được ghép tương đồng về tuổi và giới. Các nhà khoa học đo cortisol cùng hormone ACTH trong máu để đánh giá hoạt động của trục HPA.

Kết quả cho thấy những người tự kỷ có nồng độ cortisol huyết thanh thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng. Như vậy, trong nghiên cứu này, cortisol ở nhóm tự kỷ không những không cao hơn mà còn thấp hơn nhóm không tự kỷ. Nghiên cứu công bố trên Journal of Autism and Developmental Disorders.

Đến năm 2011, nghiên cứu của Iwata và cộng sự lại đưa ra kết quả theo chiều ngược lại. Nghiên cứu được thực hiện trên 32 trẻ nam tự kỷ từ 6 đến 18 tuổi và 34 trẻ khỏe mạnh tương đồng về tuổi, giới.

Nồng độ cortisol huyết thanh trung bình của nhóm tự kỷ đạt 74,2 ± 20,0 ng/mL, cao hơn mức 58,3 ± 25,3 ng/mL ở nhóm đối chứng. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê.

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa giữa mức cortisol và mức độ biểu hiện triệu chứng tự kỷ được đánh giá bằng ADI-R. Điều này có nghĩa cortisol cao hơn không đồng nghĩa trẻ tự kỷ nặng hơn; ngược lại, mức độ tự kỷ nặng hơn cũng không cho phép mặc định rằng cortisol sẽ cao hơn. Nghiên cứu đăng trên Molecular Autism.

Năm 2026, Ferahkaya và cộng sự tiếp tục nghiên cứu trên 45 trẻ rối loạn phổ tự kỷ từ 18 đến 72 tháng tuổi và 52 trẻ khỏe mạnh cùng độ tuổi.

Nghiên cứu này kiểm soát một số yếu tố khá chặt chẽ. Toàn bộ trẻ thuộc nhóm tự kỷ đều chưa từng sử dụng thuốc hướng thần; mẫu máu được lấy trong cùng khung giờ từ 8 giờ 30 đến 9 giờ 30 để giảm ảnh hưởng của nhịp ngày – đêm; kết quả còn được điều chỉnh theo tuổi, giới và chỉ số khối cơ thể theo tuổi.

Kết quả lần này cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về cortisol giữa hai nhóm. Nhóm nghiên cứu cũng kết luận các hormone nền thuộc trục HPA không khác biệt giữa trẻ tự kỷ và nhóm đối chứng. Nghiên cứu năm 2026.

Chưa thể nói “trẻ tự kỷ thì cortisol cao”

Ba nghiên cứu lần lượt ghi nhận cortisol thấp hơn, cao hơn và không khác biệt. Sự trái chiều này cho thấy cortisol ở người rối loạn phổ tự kỷ là vấn đề phức tạp, không thể được giải thích bằng một kết luận duy nhất.

Năm 2022, Gao và cộng sự thực hiện một phân tích gộp gồm 12 nghiên cứu, với tổng cộng 375 người rối loạn phổ tự kỷ và 335 người thuộc nhóm đối chứng. Khi toàn bộ dữ liệu được tổng hợp, nồng độ cortisol ngoại vi không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm. Mức độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu cũng rất cao. Phân tích gộp đăng trên Frontiers in Psychiatry.

Sự khác nhau giữa các kết quả có thể liên quan đến tuổi, giới, thời điểm lấy mẫu, loại mẫu xét nghiệm, thuốc đang sử dụng, chất lượng giấc ngủ, bệnh lý đi kèm hoặc mức độ căng thẳng tại thời điểm xét nghiệm. Cortisol đo trong máu, nước bọt, nước tiểu hay tóc cũng phản ánh những khía cạnh và khoảng thời gian không hoàn toàn giống nhau.

Bên cạnh đó, rối loạn phổ tự kỷ là một phổ rất rộng. Một trẻ ngủ tốt, ít lo âu và sinh hoạt ổn định không thể được đánh đồng với trẻ đang mất ngủ kéo dài, thường xuyên căng thẳng hoặc có rối loạn tâm lý đi kèm.

Vì vậy, một số nhóm trẻ tự kỷ cụ thể có thể xuất hiện bất thường về cortisol, nhưng điều đó không đồng nghĩa tất cả trẻ tự kỷ đều có cortisol cao mạn tính.

Phụ huynh cũng không nên chỉ dựa vào chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ để tự cho rằng con bị rối loạn cortisol hoặc rối loạn đường huyết. Việc xét nghiệm cần căn cứ vào triệu chứng và chỉ định của bác sĩ. Nếu trẻ mất ngủ kéo dài, thay đổi cân nặng bất thường, khát nhiều, tiểu nhiều hoặc xuất hiện những biểu hiện sức khỏe đáng lo ngại, gia đình nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá riêng từng vấn đề.

Thông điệp được bác sĩ Thái Ngọc Thành Đạt nhấn mạnh là: trẻ hoặc người có rối loạn phổ tự kỷ không mặc nhiên có cortisol cao hơn người khác. Bằng chứng hiện tại còn không đồng nhất và chưa chứng minh được tình trạng tăng cortisol mạn tính ở toàn bộ nhóm này. Đưa một nhận định phức tạp về sinh học thành công thức “cứ tự kỷ là cortisol cao” không chỉ thiếu chính xác mà còn có thể khiến phụ huynh lo lắng và thực hiện những xét nghiệm, can thiệp không cần thiết.