Trẻ em dần ‘biến mất’, Trung Quốc vội tìm đến người già để cứu tăng trưởng: Chuyện gì đang xảy ra?

Năm 2025, Trung Quốc ghi nhận năm thứ tư liên tiếp số người qua đời vượt số trẻ sơ sinh. Tỷ lệ sinh tiếp tục giảm xuống mức thấp kỷ lục, khiến dân số nước này vừa thu hẹp về quy mô, vừa già hóa nhanh chóng.

Theo số liệu chính thức công bố mới đây, năm ngoái Trung Quốc chỉ có 7,92 triệu trẻ sơ sinh ra đời, giảm mạnh so với 9,54 triệu ca sinh của năm 2024. Trong khi đó, số người tử vong trong năm 2025 tăng lên 11,31 triệu. Tỷ lệ sinh, tính trên mỗi 1.000 dân, đã giảm xuống còn 5,63 — mức thấp nhất kể từ năm 1949.

Trên phạm vi toàn cầu, nhiều quốc gia cũng đang vật lộn với tình trạng tỷ lệ sinh sụt giảm. Nhưng với Trung Quốc, vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng. Ít trẻ em hôm nay đồng nghĩa với ít lao động hơn trong tương lai để gánh vác số lượng người về hưu ngày càng tăng mạnh. Triển vọng kinh tế ảm đạm càng khiến bài toán này thêm phần nan giải.

“Trung Quốc đang đối mặt với một thách thức nghiêm trọng do tỷ lệ sinh cực thấp,” ông Wu Fan, giáo sư chính sách gia đình tại Đại học Nankai, nhận định.

Dự kiến đến năm 2035, số người từ 60 tuổi trở lên tại Trung Quốc sẽ đạt 400 triệu. Gánh nặng tài chính khiến nhiều người trẻ ngần ngại đóng góp vào quỹ hưu trí công.

Tuổi nghỉ hưu thấp càng làm bài toán thêm phức tạp. Năm ngoái, chính phủ lần đầu nâng tuổi nghỉ hưu kể từ thập niên 1950, với lộ trình đến năm 2040: 63 tuổi với nam giới, 58 tuổi với nữ làm việc văn phòng và 55 tuổi với nữ công nhân nhà máy. Dù vậy, đây vẫn là một trong những mức thấp nhất thế giới.

Để đối phó với thách thức dân số già này, chính phủ Trung Quốc đang thúc đẩy phát triển "nền kinh tế bạc" - mô hình kinh tế phục vụ người cao tuổi. Theo phân tích của Financial Times, đây không còn là một sáng kiến mang tính thử nghiệm, mà đang dần trở thành trụ cột chính sách trong chiến lược dài hạn của Bắc Kinh, khi lực lượng lao động suy giảm và gánh nặng an sinh xã hội ngày càng lớn.

“Nền kinh tế bạc” được kỳ vọng vừa giảm áp lực ngân sách, vừa tạo dư địa tăng trưởng mới. Các chính sách gần đây của Trung Quốc tập trung thúc đẩy hàng loạt lĩnh vực phục vụ người cao tuổi: chăm sóc sức khỏe tại nhà, thiết bị y tế thông minh, công nghệ hỗ trợ sinh hoạt, bảo hiểm, du lịch nghỉ dưỡng, cũng như các dịch vụ giải trí và giáo dục dành cho nhóm tuổi này.

Một điểm đáng chú ý là Bắc Kinh không coi người cao tuổi chỉ là đối tượng cần trợ cấp, mà đang cố gắng tái định vị họ như một nhóm tiêu dùng có tiềm năng kinh tế. Chính phủ khuyến khích doanh nghiệp phát triển sản phẩm “thân thiện với tuổi già”, từ nhà ở cải tạo phù hợp cho người lớn tuổi, robot hỗ trợ sinh hoạt, cho tới nền tảng số giúp tiếp cận dịch vụ y tế từ xa.

Trong lĩnh vực công nghệ, Trung Quốc cũng đang thúc đẩy mạnh các giải pháp “age-tech” – công nghệ cho người cao tuổi – tận dụng thế mạnh sẵn có về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và hệ sinh thái nền tảng số. Một số địa phương được khuyến khích thử nghiệm mô hình “thành phố thân thiện với người già”, nơi giao thông, dịch vụ công và chăm sóc y tế được thiết kế xoay quanh nhu cầu của nhóm dân số lớn tuổi.

Tuy nhiên, các nhà phân tích quốc tế cũng chỉ ra rằng con đường này không hề bằng phẳng. Nikkei Asia lưu ý, phần lớn người cao tuổi Trung Quốc có thu nhập hạn chế, đặc biệt ở khu vực nông thôn, khiến khả năng chi tiêu cho các dịch vụ cao cấp còn nhiều giới hạn. Trong khi đó, hệ thống chăm sóc dài hạn vẫn thiếu nhân lực và chưa đồng đều giữa các vùng miền.

Trước lo ngại này, nhiều chuyên gia đánh giá việc Trung Quốc chuyển đổi nền kinh tế sang công nghệ cao và tăng cường năng suất là giải pháp dài hạn cần thiết. Điều này sẽ thay đổi cơ cấu lực lượng lao động, làm giảm nhu cầu lao động phổ thông và tăng cường sử dụng nguồn lao động có trình độ cao để nâng cao năng suất.

Trong lĩnh vực sản xuất, Trung Quốc hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về lắp đặt robot, giúp cải thiện hiệu quả và giảm thiểu tác động của lực lượng lao động già hóa. Trí tuệ nhân tạo (AI) và sản xuất tiên tiến được kỳ vọng sẽ là các yếu tố chính trong kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm tới.

Theo SCMP, thị trường robot tại Trung Quốc được dự báo sẽ tăng trưởng mạnh trong những năm tới khi ngành công nghiệp này có thể đạt 108 tỷ USD vào năm 2028, tăng gần 130% so với mức 47 tỷ USD của năm 2024. Nhận định được ngân hàng Morgan Stanley đưa ra, cho thấy vai trò ngày càng lớn của quốc gia Đông Á trong ngành công nghiệp robot toàn cầu.

Theo nhà phân tích Sheng Zhong và Chelsea Wang của ngân hàng Morgan Stanley, Trung Quốc hiện chiếm khoảng 40% thị phần lĩnh vực robot toàn cầu. Các chuyên gia này nhấn mạnh quốc gia tỉ dân không chỉ là thị trường lớn nhất mà còn giữ vai trò trung tâm đổi mới sáng tạo, thúc đẩy sự phát triển của thế hệ robot mới nhờ lợi thế về chi phí và công nghệ.

“Robot đang tái định hình ngành sản xuất của Trung Quốc. Trong tương lai, khi robot trở nên thông minh, linh hoạt và có chi phí hợp lý hơn, chúng sẽ có tác động ngày càng sâu rộng đến xã hội”, trích dẫn từ báo cáo của ngân hàng Morgan Stanley.

Được biết, chiến dịch tự động hóa của Trung Quốc đã nhận được khoản đầu tư lớn từ chính phủ. Khi robot thay thế công nhân, tự động hóa sẽ đưa Trung Quốc tiếp tục thống trị sản xuất hàng loạt ngay cả khi lực lượng lao động của nước này già đi và không còn muốn đảm nhận các công việc trong ngành công nghiệp nữa.

“Robot hình người có tiềm năng to lớn, với thị trường toàn cầu dự kiến đạt hàng nghìn tỷ USD trong dài hạn” , Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc (MIIT) cho biết trong một báo cáo năm 2024. “Khi công nghệ tiến bộ và ứng dụng mở rộng nhanh chóng, robot hình người sẽ trở thành động lực chính thúc đẩy tăng trưởng kinh tế”.

Theo: SCMP, The NY Times